CAUTION: FRAGILE

Blue-and-White Porcelain Plate, Ai Weiwei, 2017

It all happened in a hot and moist spring in Mesopotamia. The coinciding Ai Weiwei exhibition and 4th Mardin Biennial in 2018 laid bare the human tragedy that’s been the region’s destiny for ages. The storytellers, the guardians of Mesopotamian oral history, began to tell horror stories since the civil war broke in Syria in 2011. At times of war, artists throughout the history took it upon themselves to portray the human condition. Once again, Mardin welcomed artists from all over the world that revealed works portraying what had been beyond words.

The ancient lands once home to philosophers, scientists and artists had long been showered with bombs, bullets and blood. Following the decade long war across the invisible borders of the vast valley that looked like the sea at night, refugees had flooded the neighboring countries with hopes of survival. Turkey’s Hatay, Gaziantep, Şanlıurfa and Mardin had not been any exception. Since the war had begun, Mardin had transformed with each newcomer. Already a multicultural and multi-religious city, Mardin had become even more complex. It hadn’t been the case for many European cities where governments had shut down their borders. However, refugees encountered resistance wherever they went from citizens if not from governments.

Blue-and-White Porcelain Plate, Ai Weiwei, 2017

Meanwhile, Ai Weiwei exhibition that traveled from Istanbul had found shelter in Dilek Sabancı Art Gallery inside Sakıp Sabancı Mardin City Museum. Notorious activist-artist’s porcelains, ceramics, wallpapers, photographs and installations had struck a chord with anyone remotely informed about the ongoing refugee crisis. Weiwei had followed the fleeing families through 23 countries and 40 refugee camps witnessing their precarious journey. (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 190) The experience from his encounters had blended with his artistic practice resulting with works such as Odyssey (Wallpaper, 2016), Stacked Porcelain Vases as a Pillar (Set of unique porcelain vases, 2017), Blue-and-White Porcelain Vases (entitled War, Ruins, Journey and Crossing the Sea, 2017) and Blue-and-White Porcelain Plates (2017). Other works he had previously created such as Blossom (Porcelain, 2014), With Flowers (Wallpaper, 2013-15), Bicycle Basket with Flowers in Porcelain (2014), He Xie (Porcelain crabs, 2012) and even the famous Sunflower Seeds (Porcelain, 2010) displayed in Istanbul had embodied new meanings with this exhibition and the changing circumstances.

Against Odyssey, the massive wallpaper depicting illustrative scenes from Syrian refugees’ journey, one couldn’t help but feel overwhelmed by the conditions of the refugee camps. Weiwei skillfully had surrounded the audience with a reality hidden from sight via strategically placed camps; poverty, poor health conditions, surveillance, violence and death, all of which, these people have been running from in the first place. Illustrations brought to mind cave paintings, early Greek pottery and ancient Egyptian hieroglyphs recording history of a forgotten past. Perhaps it’s the role of art to record the history of the disadvantaged and the oppressed rather than the victorious upon which we base our nationalist identities. On the other hand, the wallpaper dedicated to people who have no walls to hide behind has left us with an irony. Exhibiting the wallpaper in old Mardin where the entire city is built from the same type of stone creating a breathtaking unity in scenery is definitely more attention grabbing when compared to its display in Istanbul.

The Stacked Porcelain Vases as a Pillar (2017) as well as the Blue-and-White Porcelain Plates (2017) mimics the theme of the wallpaper amplifying the overall effect. “He has made, together with his collaborators in China, remarkable illustrative depictions to decorate blue-and-white porcelain vases. These replace the ornamental flowers and dragons that have acted as symbols of beauty and good fortune as well as of benevolent power, with plates and vases decorated with guns and tanks, as well as the soldiers and guerillas who roam the landscape in their wake, bringing the human displacement that has caused this current crisis in which Turkey inevitably found itself so caught.” (Rosenthal, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 20) By replacing symbols of beauty, good fortune and power, Weiwei gives a modern twist to tradition. This divergence from years and years of repetition is unquestionably intentional. While the true intention of the artist is debatable, once again, he leaves a story of the unfortunate in art history as opposed to the narrative of the powerful. Porcelain as a medium to leave this story on is equally interesting since it endures time and has the potential to relay the events of today to following generations. “By both paying homage to Modernism and employing traditional Chinese craftsmanship, Ai Weiwei fuses two contradictory veins in art history—the avant-garde’s search for radical breaks and the narrative possibilities found in the Chinese form.” (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 122) The traditions similarly adopted by the people are the foundations of nationalism. Respectfully shaped by such traditions without empathy and regard to our fellow men, nationalism can become dangerous. Is simply opening the borders to refugees enough to protect them from harms way? Do we need innovative ways to integrate refugees into our societies while including the local communities in the process? Without concern for the safety of the refugees, are we really looking out for their interests? Evident from the motifs of Weiwei some of us fail miserably in putting aside our populist agendas applauded by masses for the sake of humanity.

He Xie, Ai Weiwei, 2012

There’s a great deal of political and ethical discussion held when it comes to masses. Ai Weiwei’s He Xie presents a not so subtle reference to the compliant masses deeply desired by most nation states and their governors. “Composed of 1,200 porcelain crustaceans, He Xie, or river crab, commemorates the feast that Ai Weiwei hosted, focusing attention on the ordered demolition of his Shanghai studio by authorities in 2010. River crabs are a delicacy in China, but have also come to represent a subversive element in contemporary culture. He xie, a homophone for the government’s buzzword, harmony, became slang for censorship under the guise of stability.” (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 72) Above all, the work had been highly appreciated by the viewers for its visual impact. However, through understanding the backstory inspiring the realization of this installation, it has been possible to ask universal questions on authority and censorship. Such symbols of submission and subversion in return, can be found in every culture. Exhibited in Mardin, He Xie relates to the censorship and strict control over the public residing in this region. Especially today, appointed trustees to replace the elected mayors of cities such as Mardin, Diyarbakır and Van are met with wild enthusiasm by the nationalist crowds in Turkey. It appears a feast in Mardin is a forlorn hope for now. There are of course many ways to read Weiwei’s work. “Here lies the necessity of Ai Weiwei’s work: the porcelain and everything he does describe without emotion what exists in the larger world, beyond his art. He urges viewers to draw their own conclusion.” (Rosenthal, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 20) Thus, visitors with conflicting views have admired the exhibition just the same.

Brain Scan Image on Plate, Ai Weiwei, 2012

Ai Weiwei certainly has seen his share of state-led censorship, brutality, confinement and oppression. Another wallpaper in the exhibition With Flowers brightens the mood in the gallery space. Yet, it documents a segment of the artist’s struggle with the authorities. “Following his arrest and secret detention lasting 81 days in 2011, the artist’s passport was confiscated and a battery of surveillance cameras was installed around his studio house in Beijing.” (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 97) Constantly being watched may be a reality we have gotten used to today. Most of us are led to believe that surveillance is for our own benefit and in some cases such as with social media we allow it voluntarily. On the other hand, we subconsciously know that the always-watching eye is an apparatus of authoritarian regimes to keep their subjects in line. “We need a ritual even for how to live under this authoritarian regime. Although it is such a struggle, that struggle should be celebrated and we should be the happy ones.” (Weiwei, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 38) The opposition in Turkey has resort to humor and satire as a daily ritual.

With Flowers, wallpaper, Ai Weiwei, 2013-15 / Flower Plate, porcelain, Ai Weiwei, 2014

As the smell of colorful flowers filled the halls of the gallery, Blossom and Flower Plates greeted the visitors. Accompanied by the flowers on the wallpaper, these artworks belonged to another period of struggle in Weiwei’s life. Weiwei had been barred from leaving China for five years when he first came up with his celebration with flowers. “When I was refused the right to travel for those five years, I thought of that as a given opportunity, which is unique, how to use those very difficult conditions to celebrate the meaning of freedom.” (Weiwei, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 38) Weiwei reminds us that even in the hardest times, hope is an outlet that cannot be controlled or prevented by outside influences. Not so long ago, following the failed coup attempt and the constant threat of ISIS breaching country’s borders, a countrywide state of emergency had been declared in Turkey. Until the state of emergency had been lifted, the metropolitan cities in the West relatively have been less affected by the decision while, people in the Eastern cities could not leave their houses for days. For those, who are trying to adapt to their new lives in a foreign land and those who’s lives have been nothing but struggle, smell of the fresh flowers travel through the air.

Dragon Vases, Ai Weiwei, 2017

It’s safe to claim that today Ai Weiwei is one of the most prominent figures in contemporary art and without a doubt; Mardin has never hosted such a recognized artist’s exhibition in its recent history. His talent and artistic practice has ensured his position along with his innovative approach to tradition. “From the earliest surviving vessels made in the Neolithic Northeast to the ubiquitous porcelain today, ceramic is a medium that is closely associated with China’s national and international identity.” (Pierson, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 25) It’s the Chinese identity that inspired Weiwei to create something new via porcelain and other means that wowed the people. He took his cultural identity and turned it into a universal heritage for everyone to share.

Claude Lévi-Strauss argues that if we are concerned with a single form of progress, we end up appreciating the culture, which to the highest extent excels in such progress and become indifferent towards other cultures. Thus he continues, progress in nothing but a preconceived personal thought on an ultimate advancement. (Irk, Tarih ve Kültür, 2016, p. 53) Deciding on one culture to revere above others seems impossible since we all have our different views.  Hard as it may seem today to appreciate each culture for its own progress, we can keep an open mind and try our best to understand. After all, it is in our power to evolve with the world around us and savor all different colors it offers. “Then, sustained by what we have inherited from the past and what we witness, we will have the courage to resist and continue resisting in as yet unimaginable circumstances. We will learn how to wait in solidarity. Just as we will continue indefinitely to praise, to swear and to curse in every language we know.” (Berger, Confabulations, 2016, p. 142-143) If we can only manage to focus on what makes us human rather than become intimidated by the differences we see in each other, we can continue to react peacefully much like art sometimes does.

 

 

*Anadol Ayşen, & Uncu, E. A. (2017). Ai Weiwei On Porcelain. SU Sakip Sabanci Museum.
*Berger, J. (2016). Confabulations. London: Penguin Books.
*Lévi-Strauss, C. (2016). Irk, Tarih ve Kültür. (H. Bayrı, R. Erdem, A. Oyacıoğlu, & I. Ergüden, Trans.). İstanbul: Metis.

 

Zamanın Yavaş Aktığı Semt Kuzguncuk

Küreselleşmeye ayak uyduran şehirler ve semtleri, dünyanın neresinde olursak olalım artık ayırt edemeyeceğimiz bir yerdeymişiz izlenimi yaratsa da, özgünlüğünü korumayı başaran nadir örnekler varlığını sürdürüyor. Bu özgün örneklerin arasında İstanbul’un sakin, sevimli ve yeşil semti Kuzguncuk adeta bize göz kırpıyor! Gerçi bir süredir tamamlanmayı bekleyen bu yazıyı paylaşana kadar Kuzguncuk yeşilinin bir kısmını ne yazık ki kaybetmiş bulunuyor. Yine de biz Kuzguncuk’u bir miktar inşaat halinde ama yemyeşil görmeyi başaran şanslılardan sayıyoruz kendimizi.

mimari, renk, bina, evler, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, resim, şehir, artwalk, sergi

Tarihi restoranları, kahveleri, binalarının yanı sıra yeni kurulan sanat galerileri, küçük kafeleri, sanatçı atölyeleri ve bostanıyla Kuzguncuk, ne İstanbul’da ne de dünyada eşi benzeri bulunamayacak bir semt.

5 Mayıs 2018, Cumartesi günü sanatsever dostlarımızla gerçekleştirdiğimiz Kuzguncuk gezisinde bu bölgenin onu farklı kılan semt kültürünü, tarihini, ama özellikle de sanat mekânlarını ziyaret ettik.

İşte bu gezimizde uğramadan geçmediğimiz noktalardan birkaçı:

Perihan Abla Sokağı’nda Buluşma ve Çay Eşliğinde Sohbet (güne güzel bir sürprizle başladık)

Perihan Abla

Türk dizilerinin unutulmaz sahnelerine konu olmuş Kuzguncuk’ta bu adreslerden biri de Perihan Abla Sokağı‘ndaki Ekmek Teknesi ve buranın hemen karşısındaki Asude Çayevi. Dışarıdan bakıldığında tahta masa ve sandalyeleriyle oldukça salaş görünen bu binanın üst katında ise birbirinden farklı müzik aletleriyle dolu bambaşka bir dünya var. Semt ve tarihi üzerine yaptığımız sohbete eşlik eden çay ve kahvelerimizi tamamladıktan sonra üst katta bu enstrümanların her birini aynı ustalıkla çalan Murat Bey‘in güzel sabah sürpriziyle güne başladık.

İMOGA Art Space‘de Murat İrtem‘in Yığın Sergisi

muratirtem, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, keçe, resim, şehir, artwalk, sergi
Yığın, Murat İrtem, İMOGA Art Space Kuzguncuk

İrtem‘in İMOGA Art Space‘de açılan sergisi Yığın, sanatçının daha önceden bilinen keçe işlerinin yanı sıra yağlıboya çalışmalarını ve kendi üretimi geri dönüştürülmüş kağıtlarla kaplanmış gündelik malzemeleri içeriyor. Sanatçı, 2015’de DarAlan sergisiyle değindiği şehirde yaşam, kentleşme ve insan arasındaki çarpık ilişkiyi Yığın‘da bir kez daha gündeme getiriyor. Bu sefer sadece duvarları değil yerleştirmeleriyle mekânın tümünü değerlendiren İrtem; şehrin sıkışık, üst üste yığılmış binalarını rengarenk bir dünya olarak bizlere sunuyor.

IMG_6441

Kanvas üzerine incelikle işlenmiş keçeyle birlikte alt katta bir masa üzerinde katman katman sıralanmış renkli keçe parçaları binaları andırarak şehir silüetine soyut bir yorum getiriyor.

muratirtem, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, keçe, resim, şehir, artwalk, sergi
Yığın, Murat İrtem, 2018, İMOGA Art Space

Eserlerinde görülen şehir silüetlerinin kimi İstanbul’a ait, kimi başka şehirlerden manzaralar. Ancak kozmopolit şehirlerin artık birbirinden zor ayırt edilebildiğinden bahsederken, manzaraların herhangi bir şehrin görüntüsü olabileceğine de dikkat çekiyor.

muratirtem2
Yığın, Murat İrtem, 2018, İMOGA Art Space

Murat İrtem eşliğinde sergiyi gezerken gözümüze ilk çarpan galeri girişinde bizi karşılayan üst üste yığılmış kaldırım taşları ve sanatçının kendi üretimi geri dönüştürülmüş kağıtla kaplanmış karton ve pet şişeler. Buradaki şişelerin zaman içinde atölyesinde biriken işlerden olduğunu öğrendik. Üzeri kağıtla kaplanmış işlere eşlik eden kaldırım taşlarının hikayesi ise hayli komik. İrtem bize gülerek anlatıyor yıllık Kuzguncuk yol çalışmasına denk gelen sergi kurulumunda yol işçileri ile arasında geçen sohbeti… Uzun lafın kısası, “istesem bulamam” dediği ve yerleştirmesini destekleyen kaldırım taşları işçilerin sanatçıya hediyesi.

muratirtem, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, keçe, resim, şehir, artwalk, sergi
Sanat rotasında ilk durak Yığın, Murat İrtem 2018 İMOGA Art Space

Kuzguncuk Bostanı (Burada fırsatını bulmuşken sanatta son zamanlarda sıkça yer bulan ekolojik konulara ve örneklerine değinmeden edemezdik. Ali Kazma’nın İstanbul Tasarım Bieneli’nde yer alan Kasa / Safe isimli Svalbard, Norveç Tohum Bankası’nı konu alan işi bu örneklerden biriydi.)

bostan1

Kuzguncuk Bostanı‘nın kendisi kadar, bu yeşil alan için semt sakinlerinin yıllar içerisinde verdiği mücadele de semt tarihinde önemli bir yer tutuyor. Yıllar süren uğraş sonunda belediyeden kura usulüyle belirli dönemlerde farklı kişilere kiralanan ekim alanlarında yerel halk yetiştiricilik yapabiliyor.

Corvino’da öğle yemeği (Sanat rotamız bir anda gurme turuna dönüştü.)

Corvino

Seda Hanım‘ın özenle oluşturduğu menü, güleryüzü ve her misafirine gösterdiği ilgisi sayesinde harika bir öğle yemeğiyle enerji topladık.

Mona Art Gallery (Türk Sanat Tarihi’nin ustalarını eserlerinden örneklerle andık)

Screen Shot 2018-05-24 at 09.53.31

Nuri İyem‘den yakın zamanda kaybettiğimiz Adnan Turani‘ye, Bedri Rahmi Eyüboğlu‘ndan Devrim Erbil‘e, Türk Sanatı’nın en önemli isimlerinin işlerinden örneklerin bir arada satışa açık olarak yer aldığı Mona Art Gallery‘e uğramadan geçmedik.

Kuzguncuklu sanatçı Ali Şengül’ü yeni atölyesinde ziyaret ettik.

Screen Shot 2018-05-24 at 09.47.01

Uzun bir dönem Amerika’da yaşayan ve burada sanat çalışmalarını sürdüren sanatçı, Kuzguncuk’taki atölyesinde bizi ağırladı. İşlerini keyifle dinlediğimiz Şengül, Kuzguncuk’ta kişisel üretimlerinin yanı sıra gençlerle de yeni çalışmalar yapmanın hazırlığında. Ali Şengül‘ün işlerinde ilham aldığını belirttiği John Singer Sargent‘tan izler görmek mümkün. Sargent‘ın özellikle odaklandığı soylu yaşamı ve portrelerinin aksine Şengül, benzer bir tekniği metrodaki insanları resmederken kullanıyor.

toplu2

Uzun süre dokusunu korumuş olan Kuzguncuk’a vakit kaybetmeden gitmek için bu mekânlar ve daha birçoğu oldukça geçerli sebepler. Birkaç güzel fotoğraf karesi yakalama garantili bu semti rotanıza mutlaka ekleyin!

Kültürel Kimlik ve “Anneannem”: Kitap Değerlendirmesi

Çokkültürlülük; tanımı çok da uzun seneler öncesine kadar yapılamamış bir olgu. Şu anda ise, dünya üzerindeki birçok ülkenin demografik yapısını açıklamada kullanılan temel tanımlardan bir tanesi olmuştur.

Günümüzde çokkültürlülük bir ülke için olumlu anlamlara gelmesine, o ülkenin toleranslı ve farklılıklara açık yapısının göstergesi olmasına karşın, belirli dönemlerde ülke içerisinde sosyal ve kültürel problemlere sebep olabileceği unutulmamalıdır. Çokkültürlü ülkelerden ancak çok azı bu günkü toleranslı yapılarına geçmiş zamanlarda kültürel çatışmalar yaşamadan ulaşabilmiştir. Dolayısıyla, çokkültürlülük birçok ulus devlet için problem kaynağı statüsünü korumakta ve farklılıklar takdir edilmek yerine ya görmezden gelinmekte ya da zoraki entegrasyon ile ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır.

Çokkültürlülük meselesine karşı bahsedilen olumsuz algıdan ve yaklaşımdan ötürü, ulus devletler içerisinde yaşayan azınlık kültürler, belirli dönemlerde toplum tarafından utanılması gereken davranışlara maruz kalmış ve ülke içerisinde yok olma tehlikesiyle bile karşı karşıya kalma noktasına gelmişlerdir.

Talihsiz zamanlardan geçen kültürlerin serüvenleri ise zaman zaman ileriki tarihlerde yeni nesiller tarafından hatırlanması ya da ibret olması açısından belgelenmiş, kaydı tutulmuştur. Sayısal veriler ve istatistik hesaplamalarından daha etkili belgeler ise kültürel kimlikleri açısından toplumun çoğunluğundan farklı olan kişilerin tecrübeleri ve yaşamlarının okura aktarıldığı romanlar olmuştur.

Türkiye’de de birçok farklı ülkede olduğu gibi azınlıklar tarafından romanlarla belgelenmiş birçok eser bulunmakta ve zamanın belirli bir aralığında azınlık toplumların maruz kaldığı durumlar bu eserler aracılığıyla anlatılmaktadır. Rum, Ermeni ve Musevi azınlıklar bu kültürel kimlik konusu üzerine Türkiye topraklarında eser üreten toplumlardan sadece birkaçı olmakla birlikte, konu üzerine en tartışmalı ve ses getiren eserlerin de yaratıcıları olmuşlardır.

Fethiye Çetin tarafından yazılan ve 2004 yılının aralık ayında Metis Yayınevi tarafından basılan “Anneannem” romanı, Ermeni kültüründen ve Türk topraklarında zamandan kesitler sunan eserlerden bir tanesi.

Kısaca eserin içeriğinden bahsetmek gerekirse, Fethiye Çetin’in öz anneannesi Seher ya da kendi dilinde Heranuş’un talihsiz olaylar dizisiyle ve acımasızca ailesinden ayrılışı ile başlayıp devam eden; ölümü ile son bulan hayat öyküsünden parçaların bulunduğu bir gerçek hikaye. Göz yaşartan bir dram üzerine farklı bir kimlikle kurulmuş bir hayat ve geçmişe bakınca korkuyla “O günler gitsin, bir daha geri gelmesin” dedirten koşulları gözler önüne seren Türkiye gerçeği…

Sadece kitabın başlangıcı bile kültürel kimlikle ilgili olumsuz yaklaşımların -önyargıların ve bilgisizlikten kaynaklanan korkunun-  çözülmesi gereken sorunlar olduğu ve bu soruna getirilmesi gereken çözümün zoraki uyum olduğu düşüncesinin bireyleri nasıl başka isimlerle ve yaşamlarla hayatlarına devam etmek zorunda bıraktığı gerçeğini tek bir örnek üzerinden sergilemeye yetiyor. Fethiye Çetin’in anneannesi Seher, yani Heranuş; toplumsal bir utanç kaynağı olan 1915 Ermeni tehciri olayında ailesinden, annesinin bütün uğraşlarına rağmen, koparılıp belki hayatı kurtarılıyor ama bambaşka bir hayata, kendisinin olmayan bir yaşama sahip oluyor. Çocuk ve torun sahibi olan Seher, annesi, halası, kardeşleri ve kendi anneannesinde kopuyor on yaşındayken ve onlarla birlikte adını, kültürünü, benliğini unutmasa bile geçmişte bırakmak zorunda kalıyor. Fakat Ermeni kimliğini ailesinden koparılana kadar özgürce yaşamış olan Heranuş, Seher olduğunda da bazı anlarda bu kimliğin izlerini bilinçli ya da bilinçsiz sergiliyor. Ailesinden kopan, İsguhi ve Hovannes’in kızı Heranuş, Esma Hanım ve Hüseyin Onbaşı’nın evlat edindikleri kızları Seher oluyor. Sonradan ailesinden haber almayı başarsa da Seher aradan geçen zamanda evlenmiş olduğu için ailesinin yanına Amerika’ya gitmeyip, Türkiye’de aralarında Fethiye Çetin’in annesi Vehbiye’nin de bulunduğu dört çocuğunu dünyaya getiriyor. Seher, eşi Fikri ile birlikte dört çocuğunu yetiştiriyor. Bu şekilde ilerleyen Seher’in hayatının yanı sıra eserin içinde tehcir sırasında ailesinden kopan başka çocuklardan ve aile bireyleri ile ilgili bilgiler de bulunuyor.

Türk kültürel kimliğinde önemli izleri olan Ermeni tehciri, Çetin’in kitabında Seher’in ve benzer kişilerin yaşam öyküsüyle okuyucuya iletiliyor. O zamanın koşulları içinde gerçekleşen olaylar zincirinin bugünün Türkiye’sinde tekrarlanmaması veya benzer dışlayıcı politikaların izlenmemesi adına bir delil olarak gösterilebileceği, kültürel kimlik konusuna farklı bir bakış getirdiği söylenebilir.

Sonuç olarak, son yıllar da dahil olmak üzere tehcirin gerçekleştiği 1915 yılından bu yana, başta Ermeni topluluklar olmak üzere, birçok toplumun Türkiye’ye yüklenmesinden de dolayı, Türkiye’de çok konuşulmayan hatta hala bir tabu olarak kalan bu konu hakkında Çetin’in kitabı sanat çevrelerince cesur bir hareket olarak görülmekte.

Söylenmeyeni söylemek, görünmeyeni gözler önüne sermek ve sahip çıkılmayana sahip çıkmak çoğu zaman toplum baskısından dolayı zor bir durum. Ancak, Fethiye Çetin bu durumun ve yaratılan toplum baskısının üstesinden kendi aile fertlerinden birinin, anneannesinin öyküsünü anlatıyor olması sebebiyle muaf tutulmuş olabilir. Şüphesiz, Çetin de konu hakkında eser yaratan birçok yazar gibi toplumun belirli kesimleri tarafından eleştirilere maruz kalmıştır ama, neticeye bakıldığında anneannesinin hikayesini anlatıyor olması bu baskının önünde bir siper olarak değerlendirilebilir.

Kitap hakkında yapılan yorum ve eleştirilere göz gezdirilecek olursa, kitabın konusu ve içeriği üzerine belirtilen görüşler hakkında daha öznel bilgiler edinilebilir. Örneğin 9 Aralık 2004 yılında, Yahya Koçoğlu tarafından Bağımsız İletişim Ağı’nda yazılan kitap eleştirisi şöyle: “Fethiye Çetin, anneannesinin Ermeni olarak doğduğunu, yıllarca bilmiyor. “Sen bize çekmişsin” lafının içerdiği anlamı yıllardan sonra çözüyor. Ev gezmelerinde çörekli ikramların anlamını, mezarlıklardan değil yaşayanlardan korkulması nasihatinin anlamını yıllardan sonra anlıyor Fethiye Çetin. Ya da başının arkadan terlemesinin, ailenin bir özelliği olduğunu… Avukat Fethiye Çetin, kitabında, anneannesinin yaşamını anlatıyor. Ama bu yaşam, onlarcasını bildiğim, binlerce olduğunu düşündüğüm “kılıç artığı” çocukların hikayelerinden biri sadece.” Aynı Koçoğlu’nun da belirtmiş olduğu gibi, Çetin’in anneannesinin karakterinin bir parçası olarak düşündüğü bazı şeylerin aslında sahip olduğu Ermeni kimliğine bağlı olduğunun farkına varması, hayatının bir bölümüne ışık tutuyor.

20 Aralık 2004 tarihli Radikal Gazetesi’nde çıkan yazısı “Yine Ermeniler!”de ise Yıldırım Türker, akımın bir parçası olan tipik bir Türk’ün ağzından yazıyor yazısını. “İlköğrenim tedrisatına bile onların iddialarına karşı nasıl birer Türk vatandaşı olarak kendimizi, milletimizi ve şanlı geçmişimizi koruyabiliriz üniteleri yerleştirdik. İnkârımızda inandırıcı olabilmek için çocuklarımızı bu nefretle zehirlemek; okuma-yazma ve çarpım cetvelinden hemen sonra onlara bu ebedi düşmana karşı bir dil armağan etmek gerekiyordu.” Koçoğlu’ndan farklı olarak, Türker’in yazısında yer verdiği tehcir ve benzeri utanç duyulacak olayları inkar etme huyu, Türk toplumunun kültürel kimlikleri ve çokkültürlülüğü benimseme konusundaki isteksizliğine de dikkat çeker nitelikte.

Benzer kitap yorumları farklı yazar ve eleştirmenler tarafından dile getirilmiş, ancak bu eleştiriler arasında en enteresan olanı içinde barındırdığı ironiden dolayı kesinlikle Hrant Dink’in 16 Aralık 2004 tarihinde Birgün Gazetesi’nde yayınlanan “Şimdi yalnızlık zamanı” başlıklı yazısı.

Dink yazısında şöyle diyor, “Bugün Aralık ayının 17′siydi değil mi? Az sonra, şu içinde yaşadığımız sessizlik bozulacak, ortalık Avrupa Birliği’nin kararına boğulacak. Ve kaçınılmaz olarak da yalnızlık bitecek. İyisi mi gelin o gürültü kopuncaya kadar, daha şunun şurasında biraz vakit varken bu yalnızlığın tadını çıkaralım. Heranuş Yaya’mızın ya da Seher Nine’mizin yalnızlığıyla kendi yalnızlığımızı buluşturalım. Sizi temin ederim ki bu buluşma, Türkiye’yle Avrupa’nın buluşmasından çok daha önemli.”

Yazısında aynı topraklar üzerinde yaşayan farklı toplumların buluşmasının ülkeler arası buluşmalardan çok daha önemli olduğunu vurgulayan ve yumuşak bir dille bir kardeşlik mesajı veren Dink, bu yazısından yaklaşık 3 sene sonra 19 Ocak 2007 tarihinde, Türkiye’de Türk-Ermeni çatışmasının sonlanması için uğraşırken uğradığı suikastte hayatını kaybetti.

            Kitabın alt metnini doğru anlamak ve Heranuş’un yaşam öyküsünden bir ders çıkarabilmek için bu kitabın yazarı olan Fethiye Çetin’den de şüphesiz bahsetmek gerekir. Kültüre bakış açısı ve kendi ailevi yaşantısındaki ironik çatışma da belki kitabı değerli kılan özelliklerden bir tanesi. Fethiye Çetin, Metis Yayınevi’nin verdiği bilgilere göre “Elazığ ilinin Maden ilçesinde doğdu, ilk ve orta öğrenimini Mahmudiye, Maden ve Elazığ’da tamamladı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. İstanbul Barosu İnsan Hakları Yürütme Kurulu üyeliği ve Azınlık Hakları Çalışma Grubu sözcülüğü yaptı. Yazıları çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanan Fethiye Çetin, Türkiye’de geniş yankı uyandıran ve İngilizce, Fransızca, İtalyanca, Yunanca, Doğu ve Batı Ermenicesi gibi çeşitli dillere çevrilen Anneannem (Metis, 2004; 8. basım, 2008) adlı kitabın da yazarıdır. Gazeteci Hrant Dink’ in ve Agos’un avukatlığını yürüten Çetin, Dink’in ölümünün ardından da ailesinin avukatlığını üstlendi.”

Yukarıda da bahsedilen ironi, Azınlık Hakları üzerine çalışmalar yürüten Fethiye Çetin’in, yıllarca bir azınlık olduğundan haberi olmadığı anneannesinin Ermeni olduğunu öğrenmesiyle ve kitabı yazması ile ilgili. Belki de, Çetin anneannesinin Ermeni Heranuş olduğunu öğrenmeseydi, bu kadar ilgili olduğu azınlık hakları konusuna ve kültürel kimliğe değinen bir eser meydana getirmeyecekti.

Çetin’in anneannesi Seher/Heranuş ve onun başından geçen olaylar, kültürel kimlik açısından günümüzde halen tartışılan Ermeni ve azınlık konularına dikkat çekmiş ve bu konuları farklı bir bakış açısı ile tartışmaya açmıştır. Kimlik gibi hassas konuların bazen toplumsal olarak tartışıldıklarında ne kadar tepkiyle karşılaştığı ama bireysel boyutta çok daha ılımlı tartışılabileceklerini gösteriyor Çetin’in eseri.

Heranuş’un hikayesini onu tanıyarak öğrenen bir kişi, ona sadece bir Ermeni gözüyle değil; çok acılar ve zorluklar yaşamış bir insan gözüyle bakıp, Heranuş’un başından geçen talihsizlikleri kınaması çok daha olası olacaktır. Hele ki, Çetin’in olayları anlatışındaki başarısı ile olayların olağanüstülüğü, okuyucuda gözle görülür bir etki yaratırken; kişinin Seher’e sempati göstermemesi neredeyse imkansız.