Blue-and-White Porcelain Plate, Ai Weiwei, 2017

It all happened in a hot and moist spring in Mesopotamia. The coinciding Ai Weiwei exhibition and 4th Mardin Biennial in 2018 laid bare the human tragedy that’s been the region’s destiny for ages. The storytellers, the guardians of Mesopotamian oral history, began to tell horror stories since the civil war broke in Syria in 2011. At times of war, artists throughout the history took it upon themselves to portray the human condition. Once again, Mardin welcomed artists from all over the world that revealed works portraying what had been beyond words.

The ancient lands once home to philosophers, scientists and artists had long been showered with bombs, bullets and blood. Following the decade long war across the invisible borders of the vast valley that looked like the sea at night, refugees had flooded the neighboring countries with hopes of survival. Turkey’s Hatay, Gaziantep, Şanlıurfa and Mardin had not been any exception. Since the war had begun, Mardin had transformed with each newcomer. Already a multicultural and multi-religious city, Mardin had become even more complex. It hadn’t been the case for many European cities where governments had shut down their borders. However, refugees encountered resistance wherever they went from citizens if not from governments.

Blue-and-White Porcelain Plate, Ai Weiwei, 2017

Meanwhile, Ai Weiwei exhibition that traveled from Istanbul had found shelter in Dilek Sabancı Art Gallery inside Sakıp Sabancı Mardin City Museum. Notorious activist-artist’s porcelains, ceramics, wallpapers, photographs and installations had struck a chord with anyone remotely informed about the ongoing refugee crisis. Weiwei had followed the fleeing families through 23 countries and 40 refugee camps witnessing their precarious journey. (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 190) The experience from his encounters had blended with his artistic practice resulting with works such as Odyssey (Wallpaper, 2016), Stacked Porcelain Vases as a Pillar (Set of unique porcelain vases, 2017), Blue-and-White Porcelain Vases (entitled War, Ruins, Journey and Crossing the Sea, 2017) and Blue-and-White Porcelain Plates (2017). Other works he had previously created such as Blossom (Porcelain, 2014), With Flowers (Wallpaper, 2013-15), Bicycle Basket with Flowers in Porcelain (2014), He Xie (Porcelain crabs, 2012) and even the famous Sunflower Seeds (Porcelain, 2010) displayed in Istanbul had embodied new meanings with this exhibition and the changing circumstances.

Against Odyssey, the massive wallpaper depicting illustrative scenes from Syrian refugees’ journey, one couldn’t help but feel overwhelmed by the conditions of the refugee camps. Weiwei skillfully had surrounded the audience with a reality hidden from sight via strategically placed camps; poverty, poor health conditions, surveillance, violence and death, all of which, these people have been running from in the first place. Illustrations brought to mind cave paintings, early Greek pottery and ancient Egyptian hieroglyphs recording history of a forgotten past. Perhaps it’s the role of art to record the history of the disadvantaged and the oppressed rather than the victorious upon which we base our nationalist identities. On the other hand, the wallpaper dedicated to people who have no walls to hide behind has left us with an irony. Exhibiting the wallpaper in old Mardin where the entire city is built from the same type of stone creating a breathtaking unity in scenery is definitely more attention grabbing when compared to its display in Istanbul.

The Stacked Porcelain Vases as a Pillar (2017) as well as the Blue-and-White Porcelain Plates (2017) mimics the theme of the wallpaper amplifying the overall effect. “He has made, together with his collaborators in China, remarkable illustrative depictions to decorate blue-and-white porcelain vases. These replace the ornamental flowers and dragons that have acted as symbols of beauty and good fortune as well as of benevolent power, with plates and vases decorated with guns and tanks, as well as the soldiers and guerillas who roam the landscape in their wake, bringing the human displacement that has caused this current crisis in which Turkey inevitably found itself so caught.” (Rosenthal, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 20) By replacing symbols of beauty, good fortune and power, Weiwei gives a modern twist to tradition. This divergence from years and years of repetition is unquestionably intentional. While the true intention of the artist is debatable, once again, he leaves a story of the unfortunate in art history as opposed to the narrative of the powerful. Porcelain as a medium to leave this story on is equally interesting since it endures time and has the potential to relay the events of today to following generations. “By both paying homage to Modernism and employing traditional Chinese craftsmanship, Ai Weiwei fuses two contradictory veins in art history—the avant-garde’s search for radical breaks and the narrative possibilities found in the Chinese form.” (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 122) The traditions similarly adopted by the people are the foundations of nationalism. Respectfully shaped by such traditions without empathy and regard to our fellow men, nationalism can become dangerous. Is simply opening the borders to refugees enough to protect them from harms way? Do we need innovative ways to integrate refugees into our societies while including the local communities in the process? Without concern for the safety of the refugees, are we really looking out for their interests? Evident from the motifs of Weiwei some of us fail miserably in putting aside our populist agendas applauded by masses for the sake of humanity.

He Xie, Ai Weiwei, 2012

There’s a great deal of political and ethical discussion held when it comes to masses. Ai Weiwei’s He Xie presents a not so subtle reference to the compliant masses deeply desired by most nation states and their governors. “Composed of 1,200 porcelain crustaceans, He Xie, or river crab, commemorates the feast that Ai Weiwei hosted, focusing attention on the ordered demolition of his Shanghai studio by authorities in 2010. River crabs are a delicacy in China, but have also come to represent a subversive element in contemporary culture. He xie, a homophone for the government’s buzzword, harmony, became slang for censorship under the guise of stability.” (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 72) Above all, the work had been highly appreciated by the viewers for its visual impact. However, through understanding the backstory inspiring the realization of this installation, it has been possible to ask universal questions on authority and censorship. Such symbols of submission and subversion in return, can be found in every culture. Exhibited in Mardin, He Xie relates to the censorship and strict control over the public residing in this region. Especially today, appointed trustees to replace the elected mayors of cities such as Mardin, Diyarbakır and Van are met with wild enthusiasm by the nationalist crowds in Turkey. It appears a feast in Mardin is a forlorn hope for now. There are of course many ways to read Weiwei’s work. “Here lies the necessity of Ai Weiwei’s work: the porcelain and everything he does describe without emotion what exists in the larger world, beyond his art. He urges viewers to draw their own conclusion.” (Rosenthal, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 20) Thus, visitors with conflicting views have admired the exhibition just the same.

Brain Scan Image on Plate, Ai Weiwei, 2012

Ai Weiwei certainly has seen his share of state-led censorship, brutality, confinement and oppression. Another wallpaper in the exhibition With Flowers brightens the mood in the gallery space. Yet, it documents a segment of the artist’s struggle with the authorities. “Following his arrest and secret detention lasting 81 days in 2011, the artist’s passport was confiscated and a battery of surveillance cameras was installed around his studio house in Beijing.” (Anadol & Uncu, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 97) Constantly being watched may be a reality we have gotten used to today. Most of us are led to believe that surveillance is for our own benefit and in some cases such as with social media we allow it voluntarily. On the other hand, we subconsciously know that the always-watching eye is an apparatus of authoritarian regimes to keep their subjects in line. “We need a ritual even for how to live under this authoritarian regime. Although it is such a struggle, that struggle should be celebrated and we should be the happy ones.” (Weiwei, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 38) The opposition in Turkey has resort to humor and satire as a daily ritual.

With Flowers, wallpaper, Ai Weiwei, 2013-15 / Flower Plate, porcelain, Ai Weiwei, 2014

As the smell of colorful flowers filled the halls of the gallery, Blossom and Flower Plates greeted the visitors. Accompanied by the flowers on the wallpaper, these artworks belonged to another period of struggle in Weiwei’s life. Weiwei had been barred from leaving China for five years when he first came up with his celebration with flowers. “When I was refused the right to travel for those five years, I thought of that as a given opportunity, which is unique, how to use those very difficult conditions to celebrate the meaning of freedom.” (Weiwei, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 38) Weiwei reminds us that even in the hardest times, hope is an outlet that cannot be controlled or prevented by outside influences. Not so long ago, following the failed coup attempt and the constant threat of ISIS breaching country’s borders, a countrywide state of emergency had been declared in Turkey. Until the state of emergency had been lifted, the metropolitan cities in the West relatively have been less affected by the decision while, people in the Eastern cities could not leave their houses for days. For those, who are trying to adapt to their new lives in a foreign land and those who’s lives have been nothing but struggle, smell of the fresh flowers travel through the air.

Dragon Vases, Ai Weiwei, 2017

It’s safe to claim that today Ai Weiwei is one of the most prominent figures in contemporary art and without a doubt; Mardin has never hosted such a recognized artist’s exhibition in its recent history. His talent and artistic practice has ensured his position along with his innovative approach to tradition. “From the earliest surviving vessels made in the Neolithic Northeast to the ubiquitous porcelain today, ceramic is a medium that is closely associated with China’s national and international identity.” (Pierson, Ai Weiwei On Porcelain, 2017, p. 25) It’s the Chinese identity that inspired Weiwei to create something new via porcelain and other means that wowed the people. He took his cultural identity and turned it into a universal heritage for everyone to share.

Claude Lévi-Strauss argues that if we are concerned with a single form of progress, we end up appreciating the culture, which to the highest extent excels in such progress and become indifferent towards other cultures. Thus he continues, progress in nothing but a preconceived personal thought on an ultimate advancement. (Irk, Tarih ve Kültür, 2016, p. 53) Deciding on one culture to revere above others seems impossible since we all have our different views.  Hard as it may seem today to appreciate each culture for its own progress, we can keep an open mind and try our best to understand. After all, it is in our power to evolve with the world around us and savor all different colors it offers. “Then, sustained by what we have inherited from the past and what we witness, we will have the courage to resist and continue resisting in as yet unimaginable circumstances. We will learn how to wait in solidarity. Just as we will continue indefinitely to praise, to swear and to curse in every language we know.” (Berger, Confabulations, 2016, p. 142-143) If we can only manage to focus on what makes us human rather than become intimidated by the differences we see in each other, we can continue to react peacefully much like art sometimes does.



*Anadol Ayşen, & Uncu, E. A. (2017). Ai Weiwei On Porcelain. SU Sakip Sabanci Museum.
*Berger, J. (2016). Confabulations. London: Penguin Books.
*Lévi-Strauss, C. (2016). Irk, Tarih ve Kültür. (H. Bayrı, R. Erdem, A. Oyacıoğlu, & I. Ergüden, Trans.). İstanbul: Metis.


From Sarkis to Parajanov, with love

Family photographs, dolls, antiquated televisions, painted icons on the walls, all situated at the top two floors of Istanbul’s Pera Museum, cast a spell on the viewer with a synthesis of past and present. World-famous director Sergei Parajanov’s story sets the scene with annotating panels, pictures and a documentary by Patrick Cazals, The Rebel, Sergey Parajanov (France, 2003). The gallery holds artefacts from the final stage of Parajanov’s artistic endeavour following his imprisonment.

Parajanov with his wife Svetlana, Photo: Zaven Sargsyan

Prior to their permanent display in Parajanov Museum in Yerevan, his collages, dolls, ceramics and paintings resultant from his irrepressible creativity he had hardly found the means to relieve through cinema, were exhibited in Tbilisi Cinema House (1985) and later in Folk Art Museum, Yerevan (1988). He had been in and out of labour camps and prisons throughout his life, the first ensuing questions over his sexuality.

169° “22.7.2004”, Sarkis

Istanbul-born Armenian contemporary artist Sarkis’ ode to Georgian filmmaker (1924-1990) and his cult movies he managed to fit into his career cut short by the Soviet interference, awaits the viewer as the final chapter of Parajanov with Sarkis exhibition. (Dec. 13, 2018 – Mar. 17, 2019) The duplex exhibition summons thoughts on creativity, politics, power, control, suffering, gender, identity, literature and cinema but above all it evokes love. Perhaps at a time when unknown means enemy and politics favour populism more than ever, love is all we need.

The Cloth of Een Overnachting op Oud Ameliweerd (2000), Sarkis

Sarkis, like Parajanov, plays with materials he finds and attributes meanings to these otherwise discarded objects. The entire floor seems to portray scattered images from Parajanov’s life and films but this time from Sarkis’ point of view. Half of the storey is occupied by old televisions displaying scenes from Sayat Nova that are covered by rugs. These magical carpets that were being washed atop dome roofs just a second ago, fly off the screen and land on these televisions as the wind blows outside. Above hangs The Cloth of Een Overnachting op Oud Ameliweerd (2000) consisting of fabrics, light garland and slippers. The “suffering soul” hovers over the installation. The colourful lights shining from the skirts of the attire begin to merge with the city lights shimmering from a distant city silhouette. Sarkis offers pomegranates on a tray as Kartlis Deda, the symbolic mother of Georgians offer wine to all welcomed guests on top of Sololaki Hill. He borrows these fruits from Parajanov’s Sayat Nova, which the director later titled The Color of Pomegranates.

Portrait of Parajanov (2011), Sarkis

Portrait of Parajanov (2011) stands tall over the old television as if conjuring the spirit of Parajanov. Made from ancient Turkish fabrics, VHS bands of Parajanov films and a wooden structure, the installation, mirrors a work of Parajanov presented downstairs. Rainbow colours imitating a pride flag compel attention to the filmmaker’s signature in Armenian, paired with a framed and painted photograph of him. His identity as a multicultural, queer genius has caused as much wonder for the world as it has caused him pain. Especially when placed just a few steps away from the emblematic Istiklal Street, where until recently mass gatherings, protests and celebrations were held, the exhibition reminds us that we’re not alone.

141° “4.3.2003 (PARAJANOV’A)”, Sarkis – Parajanov’s Signature with Rainbow Colors in Armenian, Sarkis (2015-2018)



Mecidiyeköy denince aklınıza korna sesleri, insan seli, bağırışlar; alttan, üstten, sağdan ve soldan geçen yollar geliyor ve kısa süreli bir panik atak geçiriyorsanız yalnız değilsiniz. Ancak Aralık itibariyle şehrin göbeğindeki bu hareketli semtte hem biraz huzur bulmak hem de zihninizi açacak sanat pratikleriyle karşılaşmak mümkün.

Loxodonta, Daniel Firman

Son birkaç senedir Dolapdere ve civarındaki kentsel dönüşüm ve hummalı çalışmaların farkındaydık ama Pilevneli’nin Eski Likör Fabrikası çıkarmasını öngören var mıydı bilinmez. Bu güzel sürpriz ile bambaşka şekilde canlanan Mecidiyeköy’de kısa bir sanat turu yapmak isteyenler için işte Pilevneli’de karşılaşacaklarının benim gözümden bir değerlendirmesi.

Fractal Cloud, Arik Levy

İster yürüyerek ister araçla buraya ulaşın, Pilevneli’ye adım atmadan önce şehrin göbeğindeki bahçeden geçmek tüm havanızı değiştiriyor. Kapıdan girer girmez Arik Levy’nin Fractal Cloud isimli LED ışıklardan ve üstünde açıkta duran kablolardan oluşan işi sizi karşılıyor. Fractal Cloud gerçekten de şimşekler saçmaya hazır bir bulutu andırıyor. Farklı materyalleri zaman içinde pratiğine dahil eden Levy multidisipliner sanatçılardan. Sanat ve endüstriyel tasarım ekseninde gerçekleştirdiği çalışmalar arasında dev heykelleri ve enstalasyonları Levy’nin dünya çapında tanınmasına sebep olmuş. Galerinin çıplak beton duvarları arasında, yüksek tavandan sarkan bu eserin altından geçerek Refik Anadol’un üç video yerleştirmesinin olduğu koridora geçiyorsunuz. Özellikle ışıklandırılmayan koridorun loş atmosferine kontrast yaratan Anadol’un Bosphorus / Boğaziçi eserleri, sanatçının Pilevneli Dolapdere’deki Eriyen Hatıralar sergisinde gördüğümüz işlerini andırıyor. Ancak bireyin hatırlama süreci, yapay zeka, insan zihni ve hatıralar gibi konuların yerine Anadol burada Boğaz’ın sularından ilham alıyor. İşitsel/görsel medya, tasarım ve veri görselleştirme alanında üretim yapan sanatçının sergilenen işleri buradaki –kendi deyimiyle- data heykelleri ile sınırlı değil. Mekanın belki de en geniş alanlarından birini kaplayan işi, izleyicisini galeriden alıp Boğaz’ın kıyısında dalgaları izlemeye götürüyor.

(Soldan sağa) Kiraz AğacıTimoBrian, Hans Op de Beeck

Hans Op de Beeck’in gri yüzeyli ahşap bir platform üzerine yerleştirilen üç eserinin bulunduğu alana geçmeden önce, etrafı siyah perdelerle kapatılmış bir alanın farkına varıyorsunuz. Bu alana girdiğinizde Mısır asıllı yönetmen Youssef Nabil’in I Saved My Belly Dancer isimli kısa filmini görüyorsunuz. 12 dakikalık videoda Nabil’in kumlar üzerinde uykuya dalan ana karakterini canlandıran Tahar Rahim, onu uykusundan uyandıran güzel dansözü canlandıran Salma Hayek’i adeta bir Western’de görmeye alışkın olduğumuz kovboy edasıyla “kurtarıyor” ve ikili beyaz bir atın sırtında günbatımına ilerliyor. Bu süreçte karşılaşılan imgeler ve filmin adı aslında çok açık bir mesaj veriyor. Mısır sinemasının altın çağı, bu çağın sık kullanılan imgelerinden dansöz figürü, bir dizi asker ve soylu kadın ile adamlar uykudaki Rahim’in karşısında beliriyor.  Ardından kansız bir katliam sahnesi gibi kumun üzerine saçılan bedenler kayboluyor ve diğer dansözler arasından “onun  dansözünün” büyüleyici dansını izliyoruz. Sergideki diğer işler gibi görsel olarak kendine has ve güçlü bir çalışma I Saved My Belly Dancer.

Kiraz Ağacı ve Brian, Hans Op de Beeck

Perdeli alanı geride bırakıp Beeck’in işlerinin olduğu alana ulaştığınızda, sanatçının alışkın olduğumuz gri kullanımının hakim olduğu son derece gerçekçi heykelleri ile karşılaşıyoruz. Bütün griliğin içinde pembe çiçekleri ile dikkat çeken ve daha önce Frankfurter Kunstverein’de The Garden Room yerleştirmesinde gördüğümüz bir Kiraz Ağacı, su damlasını andıran bilyeleri ile oynayan Timo ve elindeki şeffaf küresiyle Brian sanki bütün galeriyi oluşturan mekânın bir parçası gibi duruyorlar. Hans Op de Beeck’in işlerinde genellikle izleyeni uzun süre kendine bakmaya ve düşünmeye davet eden bir özellik bulunuyor. Grinin bütün sakinliği içinde, pembe çiçekler ve şeffaf küreler adeta yaratılan atmosfere hayat katıyor.

İmkansızı Yakalamak (Andrea), Daniel Firman

Merdivenlerin bulunduğu açık alana daha varmadan, tavandan sarkan bir çarşafa hortumuyla tutunan Daniel Firman’ın fili Loxodonta göze çarpıyor. Firman, burada sergilenenin dışında fillerle olan serisine 2006 yılında başlamış, ancak yerçekimi ve hareket üzerine incelemeleri çok daha öncesine dayanıyor. Elephant serisi ya da trilojisindeki işler filin bedeninden çok alan ve etkiye odaklanıyor. Bu trilojideki taksidermi yani korunmuş gerçek fil bedenleri yer çekimi algısına meydan okurken, polyester resin malzemeden üretilen Loxodonta ağırlık hissi ve yer çekiminin etkisini fazlasıyla veriyor. Merdivenlerden aşağıya devam edecek olursanız, Firman’ın parçalı heykellerini görüyorsunuz. Hareket ve beden üzerindeki hakimiyetini bu işlerde de inceleyebiliyoruz. İmkansızı Yakalamak serisinden Sonia, Pierre ve Andrea, yapılan hareket sırasında kendi bedeninden çoğalıp adeta kendiyle dans eden figürler oluşturuyor. Etrafında bir tur atınca hareketin bir parçası olduğunuzu hissettiren bu heykelleri aşıp Şener Özmen’in videolarının olduğu alana ilerleyebilirsiniz. Burada, Loading Bağımsız Sanat Mekanı’nın kurucu üyelerinden, sanatçı, şair ve yazar Özmen’in Fotoğraf, Çok, çok şirin, Distance / Mesafe, Canlı bir güvercine barış nasıl anlatılır?, Bereketli Hilal, Çıkış videoları bulunuyor. Geçmişin izlerinden, kültürel kimlik ve aidiyetin yanı sıra kişisel tarihinden beslenerek evrensel olana ulaşmayı başaran Özmen’in işlerinin hepsinde ister istemez politik bir tavır bulabiliyorsunuz. Yine de sergideki diğer işler gibi Özmen’in videolarında da sanatçıya has bir muzip tavır sezmek olası. Özellikle Fotoğraf çalışması kişisel tarihini samimi ele alış tarzı bakımından çok etkileyici.

ME+CO serisinden Andy Warhol’un “The Factory” diye anılan stüdyosunda Doldurulmuş Köpeği + Ben, Sergio Leone + Ben, Helena Christensen, Bono ve BEN, Jean Pigozzi

Özmen’in videolarının bulunduğu duvarın ardında, Jean Pigozzi’nin ME+CO serisinden kendisi ve dostlarının fotoğraflarından oluşan bir seçki yer alıyor. Burada birbirinden ünlü isimleri ve popüler kültür ikonlarını görebiliyorsunuz. Siyah beyaz fotoğraf karelerinin arasında Andy Warhol’dan, Ai Weiwei’e, Lady Gaga’dan, Clint Eastwood’a birçok isim bulunuyor.

Çarpışma (Xavier), Daniel Firman

Katın devamında yine Daniel Firman’ın Unplugged serisinden işler göze çarpıyor. Kimisi bir bedenin üzerine neredeyse bir mıknatıs etkisiyle çekilip iç içe girmiş objelerin oluşturduğu, kimisi de bedenden bağımsız ya da bir kaide üzerine oturtulmuş çalışmaların içinde ne olduğunu bulmaca çözer gibi çözmeye çalışıyorsunuz. Gündelik objeleri, araba parçaları ya da çamaşır tellerini heykellerin içinde ayırt edebiliyorsunuz.

Önde CraterAir 80, arkada sırayla DikenliTel-TeşekkürDikenliTel-NazikçeSevBeniDikenliTel-Evet, Arik Levy

Zemin katın diğer ucunda ise Arik Levy’nin 3 video çalışması ile ziyaretçileri karşılayan bölüm bulunuyor. Burada yer çekimine meydan okuyan şelale videosu No Fall, Maytap / Sparkler ve Sarılma / Hug duvarlara yansıtılıyor. Bölümün devamında Yansımalar / HumanReflection serisinden cam, metal gibi materyallerden yapılan heykel ve ahşap üzerine dikenli telden yapılma işleri görüyoruz. Aşk, kalp, evet, teşekkürler gibi kelimelerin yanı sıra sembollerin de kullanıldığı dikenli tel çalışmaları pozitif duyguların atfedildiği kavramlar ile çelişkili bir ilişki kuruyor.

Önde RockStone 50 Prisma, arkada sırayla DikenliTel-AşkFaceFormation 110DikenliTel-Taç, Arik Levy

Refik Anadol’un Eski Likör Fabrikası’ndaki işinin en büyük gösterimi, Arik Levy’nin Yansımalar / HumanReflection  serisinin ilerisindeki geniş alanda izleyiciyle buluşuyor. Ses ve görüntünün doldurduğu alanda izleyici adeta Boğaz’ın suları tarafından yutuluyor. Buradaki çalışmanın temelini oluşturan veriler Marmara Denizi’nden 30 gün boyunca radar aracılığıyla elde edilmiş. Odayı kaplayan ses ise Kerim Karaoğlu tarafından yaratılan bir müzik.

Boğaziçi, Refik Anadol + Kerim Karaoğlu

Geri dönüp üzerinde Daniel Firman’ın Loxodonta’sının asılı olduğu merdivenlerden çıkıyoruz. Eski fabrikanın kalan son bölümüne doğru ilerleyince Erdoğan Zümrütoğlu’nun elinden çıkma Hiçbiryer / Nowhere serisinden 6 tuval üzerine yağlıboya çalışma odaya giren izleyicinin etrafını sarıyor. Figüratiften soyuta ince bir çizgi üzerinde ilerlerken kimi zaman çizginin iki yanından birine geçen Zümrütoğlu’nun soyuta daha yakın 2018 üretimi işleri burada yer alıyor. Kefaret Tribi 1, 2, 3; Tehdit ve Mugalata 1, ve HOOLOOMOOLOO işlerinin her biri dışavurumcu sert fırça darbelerinin bir araya geldiği 3 metreye 2.25 metre tablolar. İlk bakışta kaçınılmaz olarak Francis Bacon’u hatırlatsa da bu işlerde Zümrütoğlu’nun kendi tarzını yarattığını ve başkasının izinden gitme çabası olmadığını görmek önemli. Birbirine karışan renkler ve desenin tablodan çıkıp izleyeni içine çekecekmiş gibi bir hali var. Grinin hakim olduğu işlerde sarı, pembe, mavi, beyaz ve siyah renkler, genele yansıyan karanlık havayı dağıtmıyor.

Soldan sağa Kefaret Tribi 3, Kefaret Tribi 1 ve Kefaret Tribi 2, Erdoğan Zümrütoğlu

Soldan sağa Kefaret Tribi 3, Kefaret Tribi 1 ve Kefaret Tribi 2 işlerinin asılı olduğu duvarın arkasında kendini sezgisel bir sanatçı olarak tanımlayan Tony Matelli’nin Ot / Weed isimli, fabrika zeminini delerek büyüyen gerçek bir bitki izlenimi yaratan bronz üzerine boya heykeli duruyor. Küçük ebatlı fakat şaşırtıcı bu heykel, fabrikanın endüstriyel atmosferine aldatıcı bir hayat katıyor. Hemen sonrasında Lapses serisinden birbiriyle konuşan Baş, Büst ve Kadın ile duvarda yer alan İkizler ile Noktalar 2 çalışmaları bulunuyor. İlk bakışta bu işler için sıradan olan ile yüksek sanat arasında esprili ve eleştirel bir bağ kuruyor diyebiliriz. Klasik heykelleri tüm ihtişamıyla görmeye alıştığımız müze hollerinin aksine buradaki BaşBüst ve Kadın heykelleri galeri ziyaretçileri tarafından saldırıya uğramış gibi duruyorlar. Fakat Tony Matelli’nin heykelleri birer Yunan Heykeli olmadıkları gibi, Eski Likör Fabrikası da 18. Yüzyıldan kalma bir saray değil. Bir sandviç, muz kabukları ve piramit karnabahar tarafından ele geçirilen heykellerin karşısında ise gelen geçenin üstü tozlanmış aynalara eliyle çizdiği işaret ve şekillerden oluşmuşa benzer 2 çalışma bulunuyor.  Bu aynalar da Matelli’nin terkedilmiş, göz ardı edilmiş ve kendi kaderine bırakılmış olana ilgisinin birer ürünü; aynı odayı paylaştıkları heykeller gibi.

Baş (Piramit Karnabahar), Tony Matelli

Bir sonraki alan, Pilevneli’nin Dolapdere’deki mekânınında açılan son sergideki Ida Tursic & Wilfried Mille işlerini barındırıyor. Tarih boyunca bakılan bir objeye dönüşen kadın bedenini merkezine oturtan işler, resmin yanı sıra bir tiyatro dekorunu andıran yerleştirmelerle ele alınıyor. Teşhir/ Exposition sunumu tam da bu beden, ona bakan göz ve seyirci arasındaki ilişki etrafında kurgulanırken, ilhamını Francis Picabia’nın bir çiziminden alıyor. İkilinin burada sergilenen ve diğer birçok işi, sirkülasyondaki imgeler ve onların yeniden üretimi, çoğaltılması ile kayboluşunu inceliyor. Bu incelemeyi ise, Pilevneli’de sergilenen işlerde olduğu gibi resim aracılığıyla yapıyorlar.

Andy Warhol ve BEN, Jean Pigozzi

Son olarak Jean Pigozzi’nin POOL PARTY serisinden fotoğrafların asılı olduğu alana geçerek sergiyi tamamlıyoruz. Pigozzi’nin objektifinde beliren bazı fotoğraf kareleri, çılgın havuz partilerini galerinin içine taşıyor. 2015 yılında yayımlanan kitabı ile aynı ismi taşıyan bu fotoğraf serisi, ünlü koleksiyonerin 1950lerde inşa edilen Cap d’Antibes’deki Villa Dorane’da çektiği fotoğraf karelerinden oluşuyor. Söz konusu Pigozzi olunca, ME+CO serisinde olduğu gibi birçok ünlüye bu karelerde de rastlamak kaçınılmaz. Renkli ve siyah-beyaz fotoğraflarda bu büyüleyici parti evinde yaşananların küçük bir kısmına tanıklık ederek serginin sonuna geliyoruz.

Serginin adı her ne kadar Fabrika’da 10 Sanatçı / 10 Bireysel Pratik olsa da, işler arasında belki hem sanatçılardan hem de onları bir araya getiren gözden kaynaklı olarak, ortak bir esprili ifade, eleştirel bir bakış görmek mümkün.




2018 Venedik Mimarlık Bienali’nde, Corderie’den En Yenilikçi 10 Proje

Corderie, Arsenale Girişi / La Biennale Architettura di Venezia 2018 Görsel: Cengiz Can
Corderie, Arsenale Girişi / La Biennale Architettura di Venezia 2018 Görsel: Cengiz Can
Corderie, Arsenale / La Biennale Architettura di Venezia 2018 Image: Cengiz Can
  1. Diller Scofidio + Renfro (Post-Occupancy: the Roy and Diana Vagelos Education Center / Kullanım Sonrası: Roy ve Diana Vagelos Eğitim Merkezi)

İstanbul Tasarım Bienali’nde izleyiciyi heyecanlandıran “Unspoken” (Konuşulmayan) isimli işin sahibi interdisipliner tasarım stüdyosu, 25 Kasım’a kadar Venedik Mimarlık Bienali’nin Corderie mekanında Roy ve Diana Vagelos Eğitim Merkezi tıp fakültesi tasarımı ile yer alacak. Kulenin dikey yapısı tekrarlanan kat planlarından uzak durarak tasarlanan akışkanlık ile inovatif bir sunum ortaya çıkarıyor.

Diller Scofidio + Renfro
Diller Scofidio + Renfro (Kullanım Sonrası: Roy ve Diana Vagelos Eğitim Merkezi) Görsel: Cengiz Can
  1. DnA_Design and Architecture (The Songyang Story / Songyang Hikayesi)

Geniş bir alana yayılan proje, Çin’in Songyang Bölgesi için tasarlandı. Yedi köyü içine alan The Songyang Story (Songyang Hikayesi) projesi, her bölge için özel olarak planlanan ortak kamusal alanlar aracılığıyla toplulukların günlük yaşantılarını renklendirmeyi hedefliyor. Bu kamusal alanlar bir çay evi, tiyatro, yaya köprüsü ve bir müze gibi mekânları kapsıyor.

The Songyang Story
DnA_Design and Architecture (Songyang Hikayesi) Görsel: Cengiz Can
  1. Elisabeth & Martin Boesch (Reuse, black yellow red / Yeniden kullanım, siyah sarı kırmızı)

Martin Boesch kariyeri boyunca birçok öğrenciye miras yapılar ve genel olarak mimarlık üzerine eğitim vermiş ve ilham olmuş bir kişi. Boesch’un kültürel mirasın korunması konusundaki tartışmalı yaklaşımı değişimin yanı sıra yıkımı da içeriyor. Ekibin sergilenen işleri çokdilli bir grup ile gerçekleşen etkileşimler dizisinden doğan bir kitaptan alınan sayfalardan oluşuyor. İmgenin gücü ve evrenselliği bu zekice oluşturulan işle görünür hale geliyor.

Elisabeth & Martin Boesch
Elisabeth & Martin Boesch (Yeniden kullanım, siyah sarı kırmızı) Görsel: Cengiz Can
  1. Toyo Ito & Associates, Architects (Virtual Nature / Yapay Doğa)

Yapay Doğa, FreeSpace yani Özgür Alan teması altında gerçekleşen bienalde doğa – insan ilişkisine odaklanan birkaç iş arasında izleyici toplama başarısıyla dikkat çekiyor. Birkaç yastık ve yapay bir ormanın yansıtıldığı projeksiyon etrafına çekilen perdeden oluşan görece sade yerleştirme, dinlenmek için huzurlu bir alan yaratıyor.

Toyo Ito
Toyo Ito & Associates, Architects (Yapay Doğa) Görsel: Cengiz Can
  1. Laura Peretti Architects (Rigenerare Corviale_The Crossing / Rigenerare Corviale_Geçiş)

Küratörler Yvonne Farrell ve Shelley McNamara bienal çerçevesini açıklarken “demokrasi” kelimesini birden çok kez kullanıyorlar. Rigenerare Corviale 7000 sakini için oluşturduğu alan ile demokratik mekânlara harika bir örnek teşkil ediyor. Yapı, şehir ve tarımsal alan arasında bir barajdan ziyade bir filtre olarak hayal edilmiş.

Laura Peretti Architects
Laura Peretti Architects (Rigenerare Corviale_Geçiş) Görsel: Cengiz Can
  1. Jensen & Skodvin Arkitekter AS (Protective roof over Moya spring water source / Moya kaynak suyu üzerine koruyucu çatı)

Çin’deki bir su kaynağı üzerine Jensen & Skodvin Arkitekter AS tarafından tasarlanan çatı, izleyiciyi mimarların doğada karşılaştıkları zorluklar üzerine düşünmeye teşvik ediyor. Mimari üzerine düşündüğümüzde çoğu zaman doğal kaynakların korunması ve verimli kullanımı gözardı ediliyor. Ancak, mimarlar yarattıkları bu projeyle olası zorlukları etkileyici çözümleriyle bir arada izleyiciye sunmayı başarıyorlar. Kısıtlayıcı koşulların hakim olduğu bir alanda; toprak, kaynağın şekli, ağaçların pozisyonu ve korunması önceliğiyle, mimarlar sofistike geometrik şekle sahip bir yapı ortaya çıkarıyorlar.

Jensen & Skodvin Arkitekter AS
Jensen & Skodvin Arkitekter AS (Moya kaynak suyu üzerine koruyucu çatı) Görsel: Cengiz Can
  1. Gumuchdjlan Architects (A linear festival along the Transcaucasian Trail / Transkafkasya Patikası boyunca doğrusal bir festival)

Gumuchdjlan Architects tarafından yaratılan projenin ana hedefi geleneksel turizm uygulamalarında görülen tüketici akımın yerine kültürü ön plana çıkarmak. Bir maceraperest ile işbirliğinde, mimarlar 750 km uzunluğundaki Transkafkasya Patikası boyunca toplulukları buluşturacak ve kültürel deneyimleri tetikleyecek alanlar yaratmaya odaklanıyorlar.

This slideshow requires JavaScript.

  1. Barclay & Crousse (The Presence of the Absence / Yokluğun Varlığı)

Barclay & Crousse tarafından oluşturulan proje, mimariye kendilerinin kökleriyle bağlantılı yeni bir bakış açısı getiriyor. Mimari uygulamalarda Avrupa ve Peru arasındaki farkların altını çizerken, yapısı içindeki yeşil küfü zarifçe sergileyen bir duvarı bu farklara bir örnek olarak sunuyorlar.

Barclay & Crousse
Barclay & Crousse (Yokluğun Varlığı) Görsel: Cengiz Can
  1. Maria Giuseppina Grasso Cannizzo (DIP / INTO)

Farklı mecralarda mimar, tasarımcı ve sanatçı olarak tanımlanan Maria Giuseppina Grasso Cannizzo bienaldeki çalışmasıyla sanat, mimari, hareket ve ses arasında bir köprü kuruyor. Mimariye alışılmadık yaklaşımı izleyicisini, insanoğlunun çevresiyle ilişkisi üzerine düşünmeye iten basit fakat sürükleyici bir iş ile noktalanıyor. Sergilenen video, mimar tarafından yaratılan yerleştirmede insan vücudunun geçişiyle hareket eden ve müzikal bir performans ortaya çıkaran sallantılı parçaları gösteriyor.


  1. Riccardo Blumer (Sette architetture automatiche e altri esercizi / Yedi otomatik mimarlık ve diğer alıştırmalar)

    Riccardo Blumer’a ait ve aynı zamanda “Öğreti Pratiği” başlıklı küratöryal seçki içinde yer alan proje, belirli bir açıyla gelen ışık aracılığıyla görünen sabun köpüğünden duvarlar inşa eden büyüleyici bir mekanizmayı içeriyor. Ortaya çıkan iş, izleyiciyi duvar kavramı ve duvarların işlevi üzerine düşünmeye çağırırken deneylerin önemine vurgu yapıyor. Duvarlar yalnızca korunma, mahremiyet, dışlama ve sınır yaratmak için mi yaratılırlar?
Riccardo Blumer (Sette architetture automatiche e altri esercizi


Kaynak ve daha fazla bilgi:


Top 10 Innovative Projects From Corderie, Arsenale at La Biennale Architettura di Venezia 2018


Entrance of Corderie, Arsenale / La Biennale Architettura di Venezia 2018 Image: Cengiz CanP_20180907_103610Entrance of Corderie, Arsenale / La Biennale Architettura di Venezia 2018 Image: Cengiz Can
 Corderie, Arsenale / La Biennale Architettura di Venezia 2018 Image: Cengiz Can
  1. Diller Scofidio + Renfro (Post-Occupancy: the Roy and Diana Vagelos Education Center)

The interdisciplinary design studio that thrilled the audience in the 3rd İstanbul Design Biennial with their project “Unspoken” is present in La Biennale Architettura di Venezia’s Corderie until November 25th with their architectural design for the school of medicine, Roy and Diana Vagelos Education Center. The vertical structure of the tower is innovative in terms of its fluidity created by an abstention from repeated floor plans.

Diller Scofidio + Renfro
Diller Scofidio + Renfro (Post-Occupancy: the Roy and Diana Vagelos Education Center) Image: Cengiz Can
  1. DnA_Design and Architecture (The Songyang Story)

The project that spreads over a wide territory is designed for Songyang County in China. The Songyang Story project covering seven villages, aims to invigorate the daily lives of the communities via shared public spaces tailored specifically for each area. These communal areas include a teahouse, a theatre, a pedestrian bridge, a museum etc.

The Songyang Story
DnA_Design and Architecture (The Songyang Story) Image: Cengiz Can
  1. Elisabeth & Martin Boesch (Reuse, black yellow red)

Martin Boesch has taught and inspired many students on heritage buildings and architecture in general throughout his career. Boesch’s controversial approach towards the protection of cultural heritage involves demolition as well as replacement. Their work consists of pages taken from a book created through a series of interactions with a multilingual crowd. The power and universality of images over words are apparent in the brilliant work.

Elisabeth & Martin Boesch
Elisabeth & Martin Boesch (Reuse, black yellow red) Image: Cengiz Can
  1. Toyo Ito & Associates, Architects (Virtual Nature)

Virtual Nature is successful in drawing the attention of the visitors among the few projects that underline the relationship between humankind and nature within the scope of FreeSpace, the general theme of the biennial. The seemingly simple installation consisting of pillows and a projection of an artificial forest enclosed by curtains create a peaceful area to relax.

Toyo Ito
Toyo Ito & Associates, Architects (Virtual Nature) Image: Cengiz Can
  1. Laura Peretti Architects (Rigenerare Corviale_The Crossing)

The curators Yvonne Farrell and Shelley McNamara use the word “democracy” more than once while defining the framework of the biennial. Rigenerare Corviale offers a brilliant example of a democratic space for its 7000 residents. Instead of creating a barrier between the city and the agricultural area, the building is imagined as a filter.

Laura Peretti Architects
Laura Peretti Architects (Rigenerare Corviale_The Crossing) Image: Cengiz Can
  1. Jensen & Skodvin Arkitekter AS (Protective roof over Moya spring water source)

The protective roof created by Jensen & Skodvin Arkitekter AS over a spring water source in China encourages the visitors to reflect on the challenges that architects face in nature. The protection and efficient usage of natural resources are often neglected when we think about architecture. However, the architects manage to reveal those challenges with a remarkable solution they’ve created with their project. In an area with restrictive conditions, the architects have created a sophisticated geometrical form influenced by the land, shape of the source, position of the trees and their protection.

Jensen & Skodvin Arkitekter AS
Jensen & Skodvin Arkitekter AS (Protective roof over Moya spring water source) Image: Cengiz Can
  1. Gumuchdjlan Architects (A linear festival along the Transcaucasian Trail)

The main goal of the project by Gumuchdjlan Architects is to promote culture over consumerism that is apparent in traditional tourism practices. By cooperating with an adventurer, the architects focus on providing cultural experiences through spaces created on the 750 km long Transcaucasian Trail that brings together communities.


This slideshow requires JavaScript.

  1. Barclay & Crousse (The Presence of the Absence)

The project of Barclay & Crousse brings a new perspective to architecture through their connection to their roots. While underlining the differences between the European and Peruvian architectural praxis, they present a wall that elegantly displays the patina found in the structure as an example.

Barclay & Crousse
Barclay & Crousse (The Presence of the Absence) Image: Cengiz Can
  1. Maria Giuseppina Grasso Cannizzo (DIP / INTO)

With her work DIP / INTO; architect, designer and artist Maria Giuseppina Grasso Cannizzo manages to build a bridge between art, architecture, movement and sound. Her unconventional approach to architecture results in a simple yet captivating work that inspires the audience to think about the connection between humankind and its relation with its surroundings. The video portrays the movement of the body and the consequent movement of oscillating pieces in an installation created by the architect that eventually generates a musical performance.



  1. Riccardo Blumer (Sette architetture automatiche e altri esercizi
    [The Practice of Teaching]

The project by Riccardo Blumer, which is also a part of the curatorial selection entitled “The Practice of Teaching”, yields a mesmerizing mechanism forming see-through walls that can only be seen by the reflection of light in a certain angle. The work encourages the audience to reflect on the concept and function of walls whilst highlighting the significance of experimentation. Are walls only built for protection, privacy, exclusion, and to form boundaries?

Riccardo Blumer (Sette architetture automatiche e altri esercizi


Reference and more info:


Zamanın Yavaş Aktığı Semt Kuzguncuk

Küreselleşmeye ayak uyduran şehirler ve semtleri, dünyanın neresinde olursak olalım artık ayırt edemeyeceğimiz bir yerdeymişiz izlenimi yaratsa da, özgünlüğünü korumayı başaran nadir örnekler varlığını sürdürüyor. Bu özgün örneklerin arasında İstanbul’un sakin, sevimli ve yeşil semti Kuzguncuk adeta bize göz kırpıyor! Gerçi bir süredir tamamlanmayı bekleyen bu yazıyı paylaşana kadar Kuzguncuk yeşilinin bir kısmını ne yazık ki kaybetmiş bulunuyor. Yine de biz Kuzguncuk’u bir miktar inşaat halinde ama yemyeşil görmeyi başaran şanslılardan sayıyoruz kendimizi.

mimari, renk, bina, evler, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, resim, şehir, artwalk, sergi

Tarihi restoranları, kahveleri, binalarının yanı sıra yeni kurulan sanat galerileri, küçük kafeleri, sanatçı atölyeleri ve bostanıyla Kuzguncuk, ne İstanbul’da ne de dünyada eşi benzeri bulunamayacak bir semt.

5 Mayıs 2018, Cumartesi günü sanatsever dostlarımızla gerçekleştirdiğimiz Kuzguncuk gezisinde bu bölgenin onu farklı kılan semt kültürünü, tarihini, ama özellikle de sanat mekânlarını ziyaret ettik.

İşte bu gezimizde uğramadan geçmediğimiz noktalardan birkaçı:

Perihan Abla Sokağı’nda Buluşma ve Çay Eşliğinde Sohbet (güne güzel bir sürprizle başladık)

Perihan Abla

Türk dizilerinin unutulmaz sahnelerine konu olmuş Kuzguncuk’ta bu adreslerden biri de Perihan Abla Sokağı‘ndaki Ekmek Teknesi ve buranın hemen karşısındaki Asude Çayevi. Dışarıdan bakıldığında tahta masa ve sandalyeleriyle oldukça salaş görünen bu binanın üst katında ise birbirinden farklı müzik aletleriyle dolu bambaşka bir dünya var. Semt ve tarihi üzerine yaptığımız sohbete eşlik eden çay ve kahvelerimizi tamamladıktan sonra üst katta bu enstrümanların her birini aynı ustalıkla çalan Murat Bey‘in güzel sabah sürpriziyle güne başladık.

İMOGA Art Space‘de Murat İrtem‘in Yığın Sergisi

muratirtem, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, keçe, resim, şehir, artwalk, sergi
Yığın, Murat İrtem, İMOGA Art Space Kuzguncuk

İrtem‘in İMOGA Art Space‘de açılan sergisi Yığın, sanatçının daha önceden bilinen keçe işlerinin yanı sıra yağlıboya çalışmalarını ve kendi üretimi geri dönüştürülmüş kağıtlarla kaplanmış gündelik malzemeleri içeriyor. Sanatçı, 2015’de DarAlan sergisiyle değindiği şehirde yaşam, kentleşme ve insan arasındaki çarpık ilişkiyi Yığın‘da bir kez daha gündeme getiriyor. Bu sefer sadece duvarları değil yerleştirmeleriyle mekânın tümünü değerlendiren İrtem; şehrin sıkışık, üst üste yığılmış binalarını rengarenk bir dünya olarak bizlere sunuyor.


Kanvas üzerine incelikle işlenmiş keçeyle birlikte alt katta bir masa üzerinde katman katman sıralanmış renkli keçe parçaları binaları andırarak şehir silüetine soyut bir yorum getiriyor.

muratirtem, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, keçe, resim, şehir, artwalk, sergi
Yığın, Murat İrtem, 2018, İMOGA Art Space

Eserlerinde görülen şehir silüetlerinin kimi İstanbul’a ait, kimi başka şehirlerden manzaralar. Ancak kozmopolit şehirlerin artık birbirinden zor ayırt edilebildiğinden bahsederken, manzaraların herhangi bir şehrin görüntüsü olabileceğine de dikkat çekiyor.

Yığın, Murat İrtem, 2018, İMOGA Art Space

Murat İrtem eşliğinde sergiyi gezerken gözümüze ilk çarpan galeri girişinde bizi karşılayan üst üste yığılmış kaldırım taşları ve sanatçının kendi üretimi geri dönüştürülmüş kağıtla kaplanmış karton ve pet şişeler. Buradaki şişelerin zaman içinde atölyesinde biriken işlerden olduğunu öğrendik. Üzeri kağıtla kaplanmış işlere eşlik eden kaldırım taşlarının hikayesi ise hayli komik. İrtem bize gülerek anlatıyor yıllık Kuzguncuk yol çalışmasına denk gelen sergi kurulumunda yol işçileri ile arasında geçen sohbeti… Uzun lafın kısası, “istesem bulamam” dediği ve yerleştirmesini destekleyen kaldırım taşları işçilerin sanatçıya hediyesi.

muratirtem, kuzguncuk, imoga, sanat, galeri, keçe, resim, şehir, artwalk, sergi
Sanat rotasında ilk durak Yığın, Murat İrtem 2018 İMOGA Art Space

Kuzguncuk Bostanı (Burada fırsatını bulmuşken sanatta son zamanlarda sıkça yer bulan ekolojik konulara ve örneklerine değinmeden edemezdik. Ali Kazma’nın İstanbul Tasarım Bieneli’nde yer alan Kasa / Safe isimli Svalbard, Norveç Tohum Bankası’nı konu alan işi bu örneklerden biriydi.)


Kuzguncuk Bostanı‘nın kendisi kadar, bu yeşil alan için semt sakinlerinin yıllar içerisinde verdiği mücadele de semt tarihinde önemli bir yer tutuyor. Yıllar süren uğraş sonunda belediyeden kura usulüyle belirli dönemlerde farklı kişilere kiralanan ekim alanlarında yerel halk yetiştiricilik yapabiliyor.

Corvino’da öğle yemeği (Sanat rotamız bir anda gurme turuna dönüştü.)


Seda Hanım‘ın özenle oluşturduğu menü, güleryüzü ve her misafirine gösterdiği ilgisi sayesinde harika bir öğle yemeğiyle enerji topladık.

Mona Art Gallery (Türk Sanat Tarihi’nin ustalarını eserlerinden örneklerle andık)

Screen Shot 2018-05-24 at 09.53.31

Nuri İyem‘den yakın zamanda kaybettiğimiz Adnan Turani‘ye, Bedri Rahmi Eyüboğlu‘ndan Devrim Erbil‘e, Türk Sanatı’nın en önemli isimlerinin işlerinden örneklerin bir arada satışa açık olarak yer aldığı Mona Art Gallery‘e uğramadan geçmedik.

Kuzguncuklu sanatçı Ali Şengül’ü yeni atölyesinde ziyaret ettik.

Screen Shot 2018-05-24 at 09.47.01

Uzun bir dönem Amerika’da yaşayan ve burada sanat çalışmalarını sürdüren sanatçı, Kuzguncuk’taki atölyesinde bizi ağırladı. İşlerini keyifle dinlediğimiz Şengül, Kuzguncuk’ta kişisel üretimlerinin yanı sıra gençlerle de yeni çalışmalar yapmanın hazırlığında. Ali Şengül‘ün işlerinde ilham aldığını belirttiği John Singer Sargent‘tan izler görmek mümkün. Sargent‘ın özellikle odaklandığı soylu yaşamı ve portrelerinin aksine Şengül, benzer bir tekniği metrodaki insanları resmederken kullanıyor.


Uzun süre dokusunu korumuş olan Kuzguncuk’a vakit kaybetmeden gitmek için bu mekânlar ve daha birçoğu oldukça geçerli sebepler. Birkaç güzel fotoğraf karesi yakalama garantili bu semti rotanıza mutlaka ekleyin!

Merve Turan Dönme Dolap Sergisi KKSM izmir sergi

Anlayarak Sergi Gezme 101

Deneyenler bilirler; son zamanlarda sergi gezmek zor zanaat! Sergiyi buldun, eserleri anladın, selfielerden (özçekim!) kaçtın derken savaştan çıkmışsın gibi bir ruh hali… Enseyi karartmadan “anlayarak sergi gezme” tüyolarımı paylaşmaktan mutluluk duyarım. Dilerim ki bu esprili ama bir o kadar da ciddi liste, ajandasında sanata yer ayırmak isteyip de erteleyenlere bir motivasyon olur. Diğer yandan, bir başkası tarafından zorla sergiye sürüklenen masum seyirciler de kaçınılmazdan zevk almanın yollarını umarım bu yazıda bulabilirler.

Fundació Joan Miró, Centre d’Estudis d’Art Contemporani
  1. Hangi sergilere gidebilirim?

Başta sosyal medya, ardından dergi ve gazeteler, çoğumuzun sergilerden haberdar olduğu kanallar. Çeşitli kültür-sanat blogları da bu konuda aylık güncel listeleriyle takipçilerinin işlerini kolaylaştırmakta. Başkalarının sizden önce gezip sosyal medyada paylaşmalarını beklemeden sergilerden haberdar olmak için sanat bloglarını takip etmek, teker teker galeri ve müzelerin internet sayfalarına girip sergi takvimlerini incelemekten de çok daha basit. Düzenli sanat yayınları da ayın ve yılın önemli sanat etkinliklerini yakalamanın yolları arasında.


  1. Rota oluşturmak = zamanı verimli kullanmak!

Siz de benim gibi liste hazırlamaktan şeytani bir zevk alan değişiklerdenseniz işiniz kolay: internet sizin oyun alanınız! Amma velakin, “ben eylem insanıyım, oturup rota çıkarana kadar gider sergiyi gezerim” diyorsanız da çeşitli kurum ve kişilerin aylık çıkardığı programlardan yararlanabilirsiniz. Eğer İstanbul sınırları içerisindeyseniz, gideceğiniz herhangi bir galeri veya müzede bu haritalardan edinmek için görevlilere sormanız yeterli olacaktır. Diğer şehirlerde de sanat galerileri ve müzelerdeki çalışanlardan yardım almak, kolaylık sağlayacaktır. Sonrasında tek yapacağınız, öncelik verdiğiniz sergi mekanı ve çevresinde neler olduğunu tespit edip sırayla gezmek.

2. Uluslararası Görsel Sanatlar Buluşması, Çetin Emeç Sanat Galerisi
  1. Sergi nasıl gezilir?

İşte geldik asıl meseleye… Yüksek lisans derslerimiz arasında Sanat Yönetimi dersini aldığımız çok değerli bir hocamız sergi gezerken en bilgili ve meraklımızdan en ilgisiz olanımıza hepimizin yaşadığı o komik duruma dikkatimizi çekmişti: Sergiye girip ilk esere bakarken üzerimizde hissettiğimiz o baskıyla hangi esere ne kadar süreyle bakacağız? Orada anlatılmak isteneni anlamak için ideal süre ve davranış nedir? Sergi nasıl gezilir?

istanbul bienali iyi bir komşu istanbul modern
15. İstanbul Bienali “iyi bir komşu”, İstanbul Modern, 2017

Bu soruların cevabı kişiden kişiye değişebilse de; yurtdışında daha ana okul çağında çocuklara öğretilen bir yöntemi yetişkin bireyler olarak uygulamak işimize yarayabilir. Akademisyenlerin “göstergebilim” olarak adlandırdıkları ve çoğumuzun farkında olmadan takip ettiği metotları sergi gezerken uygulamak için benim tavsiyem: Sanat ile ilgisi olmayan bir arkadaşınızla sergi gezin! Hatta varsa çocuğunuzla, küçük kardeşinizle sergi gezin. Ünlü sanat tarihçisi, eleştirmen ve kuramcı E. H. Gombrich’in de dediği gibi, “Sanata değgin hiçbir şey bilmemek, sanat züppeliğine yol açan sözümona kültürden kat kat iyidir.” (36)

Merve Turan Dönme Dolap Sergisi KKSM izmir sergi
Merve Turan “Dönme Dolap” Sergisi, KKSM

Sıkça sergi gezen ve sanat ile yolları kesişen bireyler, bir yerden sonra eseri objektif olarak değerlendirmeden çıkarım yapma eğiliminde oluyorlar. “Sanat tarihini biraz bilen bir kimse de, kimi vakit benzeri bir tuzağa düşebilir. Bir sanat yapıtını gördüğünde, kendini ona verecek yerde, aklında, o yapıta yakışacak etiketi aramayı yeğler.” (Gombrich 37) Kısacası sergi gezerken kendimizi keyif almaktan ve karşımızdaki esere vermekten de alıkoymamalıyız. Diğer yandan, ister içimizden ister sesli olarak eser ile ilgili değişmez gerçekleri sıralamak, o eseri anlamak için ihtiyacımız olan verileri önümüze serebiliyor. Gombrich’in de okurlarından beklediği gibi eserlere yepyeni gözlerle bakıp ayrıntıları görmek, eserden etkilenmeye çalışmak yerine ayrıntıların ne dediğini anlamaya çalışmak için taze bir bakış açısı tahmin ettiğinizden daha çok işinize yarayabilir.

2016 MFA Exhibition
Ozan Atalan, 2016 MFA Exhibition

“Her imgede bir görme biçimi yatsa da bir imgeyi algılayışımız ya da değerlendirişimiz aynı zamanda görme biçimimize de bağlıdır.” (Berger 10) Her insan baktığı imgede farklı bir nokta görebiliyorsa bunun sebebi hepimizin farklı görme biçimlerine sahip olmasından kaynaklanıyor. Örneğin, kırmızı renk yetişkin bir birey için aşk ve tutkuyu çağrıştırırken, bir çocuk için eğlence ya da en sevdiği tatlıyı çağrıştırabilir.

Ai Weiwei Sabancı Müzesi 2018 atlı köşk çağdaş sanat porselen
Ai Weiwei, Sabancı Müzesi 2018

Gelelim yukarıda bahsettiğim “göstergebilim” konusuna… Mehmet Rifat göstergelerle ilgili şunları söylemiştir; “Sözgelimi bir tablodaki bir renk öğesi ya da bir figür gösterge olarak değerlendirilebileceği gibi, bir edebiyat yapıtında bir kahramanın amacı ya da davranışı veya moda dergisinde gördüğümüz bir bluz, bir etek, bir kazak, vb. çevresindeki öbür birimlerle bağlantısı olan gösterge olarak değerlendirilebilir.” (12) Kısacası, bir sanat eserinin karşısına geçtiğimizde önümüzde bir göstergeler topluluğu (renkler, şekiller, figürler) bulunmaktadır. Bizim bu eseri anlama yolunda yapacağımız işlerden biri de o göstergeleri saptamak (mavi, kırmızı, mor, insan, kare, üçgen, dik, yatay vb.) ve bu göstergeler topluluğuyla yaratılan anlatımları çözümleyip yeniden inşa etmektir. Yine Rifat’a göre bu eylem “sonsuza açılabilecek olan bir evren yaratmadır”. (20) Birçok insanın sanattan keyif almasının temel sebeplerinden birinin de bu yeni evrenler yaratma eylemi olduğunu düşünüyorum. Adeta bir bilmece çözer gibi eseri parçalarına ayırıp sonra da dilediği/anladığı gibi birleştirmek sanat izleyicisinin eser karşısında özgürleştiği anlardan biri. “Büyük sanat yapıtlarının tadına varılmasında, alışkanlıklarımızı ve önyargılarımızı aşmaktaki isteksizliğimizden daha büyük bir engel yoktur.” (Gombrich 29)

Monica Bonvicini Bayıltılmış / Belt Out, 15. İstanbul Bienali 2017
  1. Oyun başlasın

Sizin de bir eserin yanına gelince ilk yaptığınız hareket eser adı, teknik, yapım yılı vs. yazan duvardaki o küçük etikete bakmak mı oluyor? Kendinize yeni bir oyun yaratıp ilk önce esere odaklanıp, inceledikten ve Gombrich’in bahsettiği gibi kendinizi eserde kaybettikten sonra eserin adını tahmin etmeye çalışın! Kimi zaman eser adlarında kendi yorumlarınızın doğruluğunu teyit eden kelimelerle karşılaşınca sanatçıyı bir nebze olsun anlamak insanı mutlu ediyor. İsimsiz I moralinizi bozmasın, belki de bir sonraki eserin adı gerçekten Kırmızı, siyah, mavi, sarı ve griyle düzenleme*dir.

    5.  Rehberli gezilere katılın

Rota çıkarmak, ön bilgi edinmek ya da tarihleri takip etmek gibi zaman alan süreçleri atlatmanın, ancak sergiyi kapsamlı olarak gezmenin yöntemlerinden biri de rehber eşliğinde sergileri gezmek. Büyük müzelerin çoğunda belirli tarih ve saatlerde sunulan rehberlik hizmetinden yararlanmak için websiteleri üzerinden kayıt zorunluluğu olup olmadığını kontrol etmeyi unutmamalı. Ayrıca bir çok gezi grubu da sanat sergilerine yer vermekte. Size uygun olan grupla sergi gezmek sadece eğitici değil aynı zamanda hem sosyal bir faaliyet hem de büyük bir keyfe dönüşüyor.

* Kırmızı, siyah, mavi, sarı ve griyle düzenleme (Composition with Yellow Red Black Blue Grey), Piet Mondrian’ın 1920 yılında yapmış olduğu bir tablonun adıdır.

*Berger, John. Görme Biçimleri. Çeviri. Vol. 15, Metis Yayınları, 2009.

*Gombrich, Ernst Hans. Sanatın Öyküsü. Çeviri. Vol. 16, Remzi Kitabevi AŞ., 1997.

*Rifat, Mehmet. Göstergebilimin ABC’si. Vol. 4, Say Yayınları, 2014.

With Contrasts and Similarities İstanbul Modern, Bilbao Guggenheim and Tate Modern

Every year all around the world countless exhibitions open. Some of these exhibitions take place in various venues such as in grand art institutions, some in small art galleries and few in public spaces. Those shows that open in large institutions and museums manage to spread the word and welcome visitors. However, small-scale art venues with limited funds struggle to find audience.

But how do these “big” art institutions that we talk about manage to reach large numbers of audience and promote their exhibitions; and even attract millions of tourists to their cities?

Before answering this question, perhaps we should talk about these giant museums. If we want to get a grasp of these art institutions that have become cultural hubs; contrasts and similarities may yield clues regarding these mentioned “modern art museums” or “contemporary art museums”.

In order for comparisons to make sense; let’s take locally and internationally known İstanbul Modern from Turkey, Tate Modern from Britain and Guggenheim Bilbao from Spain. Among these institutions, interesting similarities and contrasts exist. Architecture, branding, position in urban structure, programming, corporate communication and how they evolve throughout the years particular to each institution may be reviewed as main points of interest.

Photo credit: Pawel Paniczko

It is possible to create wonders through architecture! One of the most vivid examples of this is perhaps Guggenheim Bilbao by Frank Gehry. The buildings they occupy are equally important to Tate Modern and İstanbul Modern.

After Herzog & de Meuron from Switzerland have renovated in 2000 the old Bankside Power Station of Giles Gilbert Scott, this place began to host Tate Modern. Even though the new addition to the building, “Switch House” that opened in the recent past faced mixed responses, it managed to please museum director Frances Morris (Chatel, M. 2016). Morris states that possibilities are endless with such an open space.

According to the article The Guggenheim Bilbao by Jim Lane, the renewed architecture of the Tate Modern Museum can be classified as a building with characteristic 20th century features whereas the rather newly built Guggenheim Bilbao’s architecture reveals the trends of the “22nd or even the 23rd century”.

Photo credit: Andy Haslam for The New York Times

Besides this, the building of the Tate Modern situated near the Thames River transforms the area since the day it has opened its doors to its visitors. According to another article titled Artists, Galleries and Regeneration, “Tate is a very physical building, it also recognizes that it is not just an exhibition space and it recognizes the value in longer term engagement”(Gallery of Modern Art Glasgow, 2008). When compared to each other, these two buildings, Guggenheim Bilbao and Tate Modern; while one bares the marks of history, the other has been created from scratch with an innovative approach.

Actually, the most significant feature that draws Guggenheim building apart from the other two examples (İstanbul Modern and Tate Modern) according to Evdoxia Baniotopoulou in the article Art For Whose Sake? Modern Art Museums and Their Role In Transforming Societies: The Case of The Guggenheim Bilbao is that “The “emblematic buildings” can in addition be related to the particular political situation. In a region where ethnic identity has a significant importance, both on a private and a governmental level, a visual reminder of it distinctive enough to become an emblem could serve as a point of reference and generator of civic pride”, where it’s implied that Guggenheim building is an “emblematic building”.

Photo credit: (25.06.2017)

On the other hand, İstanbul Modern that has emerged in 2004 with its recently constructed building near the Bosporus in an area consisting of 8.000 meter squares; as Tate Modern, continues its relationship with its past with a new function. While the speculations around the under construction venue of İstanbul Modern persist; rather than starting from scratch the space was transformed from an entrepot.

From the exhibition “HARBOR” at İstanbul Modern, 2017

The impact of architecture is visible especially in Guggenheim case where; Bilbao was relatively undermined among other Spanish cities (Barcelona, Madrid, Seville) based on tourist attraction.

Yet, would these institutions be as successful solely with their architecture, without paying attention to their exhibition programs?

The Modigliani exhibition of Tate Modern, which opened on November 2017 and on view until April 2, 2018 and the upcoming Picasso exhibition gives us a glimpse of its exhibition calendar. Along with the exhibitions of pioneers in modern art (Georgia O’Keeffe, Alexander Calder, Henri Matisse, etc.), works of today’s brilliant names (Ai Weiwei, Olafur Eliasson, Anish Kapoor, Louise Bourgeois, Superflex, Philippe Parreno, Tacita Dean, etc.) are exhibited at Turbine Hall. Only the audience attracting power of the exhibited names can bring prestige to the institution. When we look at the exhibition calendar of Guggenheim Bilbao, again as Tate Modern, we can see a variety of prominent artists of their genre (Francis Bacon, Louise Bourgeois, Andy Warhol, Jean Michel Basquiat, Jeff Koons, Yoko Ono), focusing on modern and contemporary art. There are also thematic group exhibitions within the museum schedule, along with the exhibitions of such artists. Istanbul Museum of Modern Art, displays in addition to the solo (Fahrelnissa Zeid, Fikret Mualla, Erol Akyavaş, Mehmet Güleryüz, Sarkis, Cihat Burak, Kutluğ Ataman, Hüseyin Çağlayan, etc.) and group exhibitions from Turkish Modern and Contemporary Art, aimed to reach a vast audience; selection of works from all around the world focused on photography. Hosting an exhibition each year within the scope of Istanbul Biennial and Design Biennial; Istanbul Modern also welcomes the domestic and foreign tourists who are in town for these biennials. All three art venues located in different cities manage to keep themselves alive and attract visitors, through a wide range of events such as interviews, panel discussions, workshops, exhibition tours and events they conduct regularly for children, as well as the exhibitions.

Kemang Wa Lehulere’s “Conference of the Birds” at the 15th edition of İstanbul Biennial, 2017

Well, how is the relation between these art institutions and their neighborhoods?

It’s equally important as their architectural characteristics that these institutions manage to communicate efficiently with their fellow citizens, and their neighbors. The extent to which these museums affect their surroundings is often discussed. Developing their region economically and socially, these museums are also investigated through various researches. Public spaces reconstructed by the local municipalities, hotels, cafes, restaurants and shops heaving into sight around these art spaces are the outcomes of the transformation they generate within their vicinity.

Alper Aydın’s “D8M” at the 15th edition of İstanbul Biennial, 2017

The research called “Transforming the Thames” published by Locum Destination remarks that Tate Modern is a “high-profile” public sector project. Even though the newly opened division has created some squabbles with its neighbors recently; Tate Modern “opened with a bang and has attracted only positive public and media reaction. As well as succeeding commercially, welcoming 2.9 million visitors in its first six months alone, it has been able to participate in plans for a socially inclusive economic transformation of its locality, led by the local authority.” (2001) Without a doubt; media, advertising activities, planning and exhibition policies, architectural investment, staff and local government plays an instrumental role in this success.

On the other hand, success (or failure) of the Bilbao “branch” of Guggenheim which can be referred to as an American chain with Baltimore origin has surely been an issue of concern worldwide prior to its opening. It managed to exceed the expectations that were generated by the existing brand through positive remarks such as; “What renders this museum particularly interesting is that it’s phenomenal success – due to a combination of stunning architecture, a big name collection and huge amounts of publicity worldwide – will most probably set it as a precedent for other projects” (Smyth 1994).

Behind Istanbul Modern’s nation and worldwide success; the role of Eczacıbaşı and İKSV’s (Istanbul Foundation For Culture and Arts) support is essential on top of the institution’s art policy, publicity, membership programs and its architecture.

Kültürel Kimlik ve “Anneannem”: Kitap Değerlendirmesi

Çokkültürlülük; tanımı çok da uzun seneler öncesine kadar yapılamamış bir olgu. Şu anda ise, dünya üzerindeki birçok ülkenin demografik yapısını açıklamada kullanılan temel tanımlardan bir tanesi olmuştur.

Günümüzde çokkültürlülük bir ülke için olumlu anlamlara gelmesine, o ülkenin toleranslı ve farklılıklara açık yapısının göstergesi olmasına karşın, belirli dönemlerde ülke içerisinde sosyal ve kültürel problemlere sebep olabileceği unutulmamalıdır. Çokkültürlü ülkelerden ancak çok azı bu günkü toleranslı yapılarına geçmiş zamanlarda kültürel çatışmalar yaşamadan ulaşabilmiştir. Dolayısıyla, çokkültürlülük birçok ulus devlet için problem kaynağı statüsünü korumakta ve farklılıklar takdir edilmek yerine ya görmezden gelinmekte ya da zoraki entegrasyon ile ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır.

Çokkültürlülük meselesine karşı bahsedilen olumsuz algıdan ve yaklaşımdan ötürü, ulus devletler içerisinde yaşayan azınlık kültürler, belirli dönemlerde toplum tarafından utanılması gereken davranışlara maruz kalmış ve ülke içerisinde yok olma tehlikesiyle bile karşı karşıya kalma noktasına gelmişlerdir.

Talihsiz zamanlardan geçen kültürlerin serüvenleri ise zaman zaman ileriki tarihlerde yeni nesiller tarafından hatırlanması ya da ibret olması açısından belgelenmiş, kaydı tutulmuştur. Sayısal veriler ve istatistik hesaplamalarından daha etkili belgeler ise kültürel kimlikleri açısından toplumun çoğunluğundan farklı olan kişilerin tecrübeleri ve yaşamlarının okura aktarıldığı romanlar olmuştur.

Türkiye’de de birçok farklı ülkede olduğu gibi azınlıklar tarafından romanlarla belgelenmiş birçok eser bulunmakta ve zamanın belirli bir aralığında azınlık toplumların maruz kaldığı durumlar bu eserler aracılığıyla anlatılmaktadır. Rum, Ermeni ve Musevi azınlıklar bu kültürel kimlik konusu üzerine Türkiye topraklarında eser üreten toplumlardan sadece birkaçı olmakla birlikte, konu üzerine en tartışmalı ve ses getiren eserlerin de yaratıcıları olmuşlardır.

Fethiye Çetin tarafından yazılan ve 2004 yılının aralık ayında Metis Yayınevi tarafından basılan “Anneannem” romanı, Ermeni kültüründen ve Türk topraklarında zamandan kesitler sunan eserlerden bir tanesi.

Kısaca eserin içeriğinden bahsetmek gerekirse, Fethiye Çetin’in öz anneannesi Seher ya da kendi dilinde Heranuş’un talihsiz olaylar dizisiyle ve acımasızca ailesinden ayrılışı ile başlayıp devam eden; ölümü ile son bulan hayat öyküsünden parçaların bulunduğu bir gerçek hikaye. Göz yaşartan bir dram üzerine farklı bir kimlikle kurulmuş bir hayat ve geçmişe bakınca korkuyla “O günler gitsin, bir daha geri gelmesin” dedirten koşulları gözler önüne seren Türkiye gerçeği…

Sadece kitabın başlangıcı bile kültürel kimlikle ilgili olumsuz yaklaşımların -önyargıların ve bilgisizlikten kaynaklanan korkunun-  çözülmesi gereken sorunlar olduğu ve bu soruna getirilmesi gereken çözümün zoraki uyum olduğu düşüncesinin bireyleri nasıl başka isimlerle ve yaşamlarla hayatlarına devam etmek zorunda bıraktığı gerçeğini tek bir örnek üzerinden sergilemeye yetiyor. Fethiye Çetin’in anneannesi Seher, yani Heranuş; toplumsal bir utanç kaynağı olan 1915 Ermeni tehciri olayında ailesinden, annesinin bütün uğraşlarına rağmen, koparılıp belki hayatı kurtarılıyor ama bambaşka bir hayata, kendisinin olmayan bir yaşama sahip oluyor. Çocuk ve torun sahibi olan Seher, annesi, halası, kardeşleri ve kendi anneannesinde kopuyor on yaşındayken ve onlarla birlikte adını, kültürünü, benliğini unutmasa bile geçmişte bırakmak zorunda kalıyor. Fakat Ermeni kimliğini ailesinden koparılana kadar özgürce yaşamış olan Heranuş, Seher olduğunda da bazı anlarda bu kimliğin izlerini bilinçli ya da bilinçsiz sergiliyor. Ailesinden kopan, İsguhi ve Hovannes’in kızı Heranuş, Esma Hanım ve Hüseyin Onbaşı’nın evlat edindikleri kızları Seher oluyor. Sonradan ailesinden haber almayı başarsa da Seher aradan geçen zamanda evlenmiş olduğu için ailesinin yanına Amerika’ya gitmeyip, Türkiye’de aralarında Fethiye Çetin’in annesi Vehbiye’nin de bulunduğu dört çocuğunu dünyaya getiriyor. Seher, eşi Fikri ile birlikte dört çocuğunu yetiştiriyor. Bu şekilde ilerleyen Seher’in hayatının yanı sıra eserin içinde tehcir sırasında ailesinden kopan başka çocuklardan ve aile bireyleri ile ilgili bilgiler de bulunuyor.

Türk kültürel kimliğinde önemli izleri olan Ermeni tehciri, Çetin’in kitabında Seher’in ve benzer kişilerin yaşam öyküsüyle okuyucuya iletiliyor. O zamanın koşulları içinde gerçekleşen olaylar zincirinin bugünün Türkiye’sinde tekrarlanmaması veya benzer dışlayıcı politikaların izlenmemesi adına bir delil olarak gösterilebileceği, kültürel kimlik konusuna farklı bir bakış getirdiği söylenebilir.

Sonuç olarak, son yıllar da dahil olmak üzere tehcirin gerçekleştiği 1915 yılından bu yana, başta Ermeni topluluklar olmak üzere, birçok toplumun Türkiye’ye yüklenmesinden de dolayı, Türkiye’de çok konuşulmayan hatta hala bir tabu olarak kalan bu konu hakkında Çetin’in kitabı sanat çevrelerince cesur bir hareket olarak görülmekte.

Söylenmeyeni söylemek, görünmeyeni gözler önüne sermek ve sahip çıkılmayana sahip çıkmak çoğu zaman toplum baskısından dolayı zor bir durum. Ancak, Fethiye Çetin bu durumun ve yaratılan toplum baskısının üstesinden kendi aile fertlerinden birinin, anneannesinin öyküsünü anlatıyor olması sebebiyle muaf tutulmuş olabilir. Şüphesiz, Çetin de konu hakkında eser yaratan birçok yazar gibi toplumun belirli kesimleri tarafından eleştirilere maruz kalmıştır ama, neticeye bakıldığında anneannesinin hikayesini anlatıyor olması bu baskının önünde bir siper olarak değerlendirilebilir.

Kitap hakkında yapılan yorum ve eleştirilere göz gezdirilecek olursa, kitabın konusu ve içeriği üzerine belirtilen görüşler hakkında daha öznel bilgiler edinilebilir. Örneğin 9 Aralık 2004 yılında, Yahya Koçoğlu tarafından Bağımsız İletişim Ağı’nda yazılan kitap eleştirisi şöyle: “Fethiye Çetin, anneannesinin Ermeni olarak doğduğunu, yıllarca bilmiyor. “Sen bize çekmişsin” lafının içerdiği anlamı yıllardan sonra çözüyor. Ev gezmelerinde çörekli ikramların anlamını, mezarlıklardan değil yaşayanlardan korkulması nasihatinin anlamını yıllardan sonra anlıyor Fethiye Çetin. Ya da başının arkadan terlemesinin, ailenin bir özelliği olduğunu… Avukat Fethiye Çetin, kitabında, anneannesinin yaşamını anlatıyor. Ama bu yaşam, onlarcasını bildiğim, binlerce olduğunu düşündüğüm “kılıç artığı” çocukların hikayelerinden biri sadece.” Aynı Koçoğlu’nun da belirtmiş olduğu gibi, Çetin’in anneannesinin karakterinin bir parçası olarak düşündüğü bazı şeylerin aslında sahip olduğu Ermeni kimliğine bağlı olduğunun farkına varması, hayatının bir bölümüne ışık tutuyor.

20 Aralık 2004 tarihli Radikal Gazetesi’nde çıkan yazısı “Yine Ermeniler!”de ise Yıldırım Türker, akımın bir parçası olan tipik bir Türk’ün ağzından yazıyor yazısını. “İlköğrenim tedrisatına bile onların iddialarına karşı nasıl birer Türk vatandaşı olarak kendimizi, milletimizi ve şanlı geçmişimizi koruyabiliriz üniteleri yerleştirdik. İnkârımızda inandırıcı olabilmek için çocuklarımızı bu nefretle zehirlemek; okuma-yazma ve çarpım cetvelinden hemen sonra onlara bu ebedi düşmana karşı bir dil armağan etmek gerekiyordu.” Koçoğlu’ndan farklı olarak, Türker’in yazısında yer verdiği tehcir ve benzeri utanç duyulacak olayları inkar etme huyu, Türk toplumunun kültürel kimlikleri ve çokkültürlülüğü benimseme konusundaki isteksizliğine de dikkat çeker nitelikte.

Benzer kitap yorumları farklı yazar ve eleştirmenler tarafından dile getirilmiş, ancak bu eleştiriler arasında en enteresan olanı içinde barındırdığı ironiden dolayı kesinlikle Hrant Dink’in 16 Aralık 2004 tarihinde Birgün Gazetesi’nde yayınlanan “Şimdi yalnızlık zamanı” başlıklı yazısı.

Dink yazısında şöyle diyor, “Bugün Aralık ayının 17′siydi değil mi? Az sonra, şu içinde yaşadığımız sessizlik bozulacak, ortalık Avrupa Birliği’nin kararına boğulacak. Ve kaçınılmaz olarak da yalnızlık bitecek. İyisi mi gelin o gürültü kopuncaya kadar, daha şunun şurasında biraz vakit varken bu yalnızlığın tadını çıkaralım. Heranuş Yaya’mızın ya da Seher Nine’mizin yalnızlığıyla kendi yalnızlığımızı buluşturalım. Sizi temin ederim ki bu buluşma, Türkiye’yle Avrupa’nın buluşmasından çok daha önemli.”

Yazısında aynı topraklar üzerinde yaşayan farklı toplumların buluşmasının ülkeler arası buluşmalardan çok daha önemli olduğunu vurgulayan ve yumuşak bir dille bir kardeşlik mesajı veren Dink, bu yazısından yaklaşık 3 sene sonra 19 Ocak 2007 tarihinde, Türkiye’de Türk-Ermeni çatışmasının sonlanması için uğraşırken uğradığı suikastte hayatını kaybetti.

            Kitabın alt metnini doğru anlamak ve Heranuş’un yaşam öyküsünden bir ders çıkarabilmek için bu kitabın yazarı olan Fethiye Çetin’den de şüphesiz bahsetmek gerekir. Kültüre bakış açısı ve kendi ailevi yaşantısındaki ironik çatışma da belki kitabı değerli kılan özelliklerden bir tanesi. Fethiye Çetin, Metis Yayınevi’nin verdiği bilgilere göre “Elazığ ilinin Maden ilçesinde doğdu, ilk ve orta öğrenimini Mahmudiye, Maden ve Elazığ’da tamamladı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. İstanbul Barosu İnsan Hakları Yürütme Kurulu üyeliği ve Azınlık Hakları Çalışma Grubu sözcülüğü yaptı. Yazıları çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanan Fethiye Çetin, Türkiye’de geniş yankı uyandıran ve İngilizce, Fransızca, İtalyanca, Yunanca, Doğu ve Batı Ermenicesi gibi çeşitli dillere çevrilen Anneannem (Metis, 2004; 8. basım, 2008) adlı kitabın da yazarıdır. Gazeteci Hrant Dink’ in ve Agos’un avukatlığını yürüten Çetin, Dink’in ölümünün ardından da ailesinin avukatlığını üstlendi.”

Yukarıda da bahsedilen ironi, Azınlık Hakları üzerine çalışmalar yürüten Fethiye Çetin’in, yıllarca bir azınlık olduğundan haberi olmadığı anneannesinin Ermeni olduğunu öğrenmesiyle ve kitabı yazması ile ilgili. Belki de, Çetin anneannesinin Ermeni Heranuş olduğunu öğrenmeseydi, bu kadar ilgili olduğu azınlık hakları konusuna ve kültürel kimliğe değinen bir eser meydana getirmeyecekti.

Çetin’in anneannesi Seher/Heranuş ve onun başından geçen olaylar, kültürel kimlik açısından günümüzde halen tartışılan Ermeni ve azınlık konularına dikkat çekmiş ve bu konuları farklı bir bakış açısı ile tartışmaya açmıştır. Kimlik gibi hassas konuların bazen toplumsal olarak tartışıldıklarında ne kadar tepkiyle karşılaştığı ama bireysel boyutta çok daha ılımlı tartışılabileceklerini gösteriyor Çetin’in eseri.

Heranuş’un hikayesini onu tanıyarak öğrenen bir kişi, ona sadece bir Ermeni gözüyle değil; çok acılar ve zorluklar yaşamış bir insan gözüyle bakıp, Heranuş’un başından geçen talihsizlikleri kınaması çok daha olası olacaktır. Hele ki, Çetin’in olayları anlatışındaki başarısı ile olayların olağanüstülüğü, okuyucuda gözle görülür bir etki yaratırken; kişinin Seher’e sempati göstermemesi neredeyse imkansız.


Zıtlıkları ve Benzerlikleri ile İstanbul Modern, Bilbao Guggenheim ve Tate Modern

Her yıl dünyanın dört bir yanında sayısız sergi açılıyor. Bu sergilerden bazısı büyük sanat kurumlarında, bazısı küçük sanat galerilerinde, kimi de kamusal alanlar gibi farklı mekanlarda gerçekleşiyor. Büyük sanat kurumlarında ve müzelerde gerçekleşen sergiler çoğunlukla kendi adından bahsettirmeyi başarıyor ve ziyaretçi alıyor. Ancak bütçesi sınırlı ve ufak ölçekteki sanat mekanları etkinliklerini izleyici ile buluşturmakta zorlanıyor.

Peki bu adından sıkça bahsettiren “büyük” sanat kurumları nasıl başarıyor milyonlarca izleyiciye ulaşmayı ve sergilerini tanıtmayı; hatta kimi zaman şehre milyonlarca turist çekmeyi?

Bu soruyu cevaplamadan önce belki de bu dev müzelerden biraz bahsetmek gerekli. Kültürel bir hub haline gelmiş sanat kurumları hakkında bilgiye sahip olmak istiyorsak eğer; zıtlıklar ve benzerlikler, bahsi geçen “modern sanat müzeleri” ya da “çağdaş sanat müzeleri” hakkında bize ipuçları verebilir.

Karşılaştırmaların anlam ifade etmesi için; yerel ve küresel ölçekte bilinen kurumlardan İstanbul’da yer alan İstanbul Modern ile İngiltere’den Tate Modern ve İspanya’dan Bilbao Guggenheim’ı ele alalım. Bu kurumlar arasında ilginç benzerlik ve zıtlıklar bulunuyor. Kuruma has mimari yapı, markalaşma, şehir yapılanmasındaki konumu, programlama, kurumsal iletişim ve yıllar içerisinde nasıl değişim gösterdiği temel maddeler olarak incelenebilir.

Photo credit: Pawel Paniczko

Mimari yapı ile harikalar yaratmak mümkün! Bunun belki de en canlı örneklerinden biri Frank Gehry elinden çıkma Guggenheim Bilbao. Tate Modern ve İstanbul Modern için de sahip oldukları binalar çok büyük anlam ifade ediyor. 

İsviçreli Herzog & de Meuron 2000 yılında Giles Gilbert Scott’ın eski Bankside Power Station binasını renove ettikten sonra burası Tate Modern’e ev sahipliği yapmaya başlamış. Geçtiğimiz yıllarda açılan yeni “Switch House” bölümü de karışık tepkiler almasına karşın müze direktörü Frances Morris’den tam not almış (Chatel, M. 2016). Morris, daha önce böyle bir açık alanı olmayan müzede şimdi olasılıkların sonsuz olduğunu, ifade ediyor.

The Guggenheim Bilbao adlı makalesinde Jim Lane’e göre; Tate Modern’in yenilenen elektrik santrali binası, 20. yüzyıl özellikleri taşıyan bir bina olarak tanımlanabilirken, Guggenheim Bilbao ise 22. hatta 23. yüzyılın mimari trendlerini yansıtıyor.

Photo credit: Andy Haslam for The New York Times

Bunun yanında, Thames Nehri kenarında konuşlanan Tate Modern binası, kapısını ziyaretçilere açtığı günden beri çevresini dönüştürüyor. Artists, Galleries and Regeneration adlı makalede Tate’in çok fiziksel bir binaya sahip olduğuna ve sadece bir sergi alanı olmaktan ziyade, uzun vadeli ilişkilerin değerinin bilincinde olduğuna vurgu yapılıyor (Gallery of Modern Art Glasgow, 2008). Bu iki yapı birbirleriyle kıyaslandığında; biri tarihin izlerini taşırken, diğeri yenilikçi bir yaklaşımla sıfırdan ortaya çıkarılıyor.

Aslında Guggenheim Bilbao binasını diğer örneklerden; yani Tate Modern ve İstanbul Modern’den ayıran özelliklerden en önemlisi; Evdoxia Baniotopoulou tarafından Art For Whose Sake? Modern Art Museums and Their Role In Transforming Societies: The Case of The Guggenheim Bilbao makalesinde de belirtildiği gibi “simgesel binalar”ın aynı zamanda belirli politik koşullarla da ilişkilendirilebileceğidir. Etnik kimliğin ayrı bir önemi olduğu bir bölgede; bu kimliğin hem bireysel hem de resmi seviyede işlev gösterebilecek kadar özgün bir görsel hatırlatıcısı, bir referans noktası ve kentsel gururun dinamosu olabilmektedir –ki burada Guggenheim Bilbao’nun simgesel bir bina olduğu kastedilmektedir.

Photo credit: (25.06.2017)

Diğer yandan, Tate Modern gibi tarih ile ilişkisini yeni işleviyle sürdüren sanat mekanları arasında 2004 yılında Boğaz kıyısında 8000 metrekarelik bir alana inşa edilen İstanbul Modern’i de sıralayabiliriz. İstanbul Modern’in şu anda inşaat halindeki mekanı ile ilgili spekülasyonlar süredursun; ilk kurulduğu dönemde mekan sıfırdan inşa edilmek yerine eski depo alanının dönüştürülmesiyle ortaya çıkmıştı.

İstanbul Modern’deki “Liman” Sergisi’nden


Mimarinin taşıdığı önem, özellikle İspanya şehirleri arasında (Barcelona, Madrid, Seville) turist ilgisi anlamında görece gölgede kalan Bilbao’ya gelen turist sayısına etkisi olan Guggenheim binası örneğinde açıkça görülüyor. Fakat bu kurumlar sergi programlarına özen göstermeden sadece binalarıyla bir anlam ifade edebilirler miydi? Tate Modern’in 2017 Kasım’da izleyiciyle buluşturduğu, 2 Nisan 2018’e kadar görülebilecek Modigliani sergisi ve yaklaşan Picasso sergisi, kurumun sergi programı hakkında fikir veriyor. Genellikle sanat tarihinde önemli bir yer edinmiş modern sanatın öncüsü sanatçıların sergilerinin (Georgia O’Keeffe, Alexander Calder, Henri Matisse, vb.) yanı sıra günümüzün parlak isimlerinin (Ai Weiwei, Olafur Eliasson, Anish Kapoor, Louise Bourgeois, Superflex, Philippe Parreno, Tacita Dean, vb.) işleri de Turbine Hall’da sergileniyor. Sadece sergilenen isimlerin izleyici çekme potansiyeli bile kurumun prestijine katkı sağlayabilecek güçte. Guggenheim Bilbao sergi programına baktığımızda; modern ve çağdaş sanata yoğunlaşan, yine Tate Modern gibi, odaklandığı dönemin önemli isimlerinin (Francis Bacon, Louise Bourgeois, Andy Warhol, Jean Michel Basquiat, Jeff Koons, Yoko Ono) sergilerine yer veren bir plan söz konusu. Bu önemli isimlerin sergilerinin yanı sıra tematik karma sergiler de müze programında yer alıyor. İstanbul Modern sergi programında; geniş bir izleyici kitlesine hitap etmesi hedeflenen Türk Modern ve Çağdaş Sanatı’ndan kişisel (Fahrelnissa Zeid, Fikret Mualla, Erol Akyavaş, Mehmet Güleryüz,  Sarkis, Cihat Burak, Kutluğ Ataman, Hüseyin Çağlayan, vb.) ve karma sergilere ek olarak, özellikle fotoğrafa yoğunlaşan seçkilere de yer veriliyor. İstanbul Bienali ve Tasarım Bienali kapsamında her yıl bir etkinliğe de mekanını açan İstanbul Modern, bu biennaller için şehre gelen yerli ve yabancı turisti de ağırlıyor. Farklı şehirlerde yer alan bu üç sanat mekanı da sergilerin yanı sıra mekanlarında düzenli olarak söyleşiler, paneller, atölye çalışmaları, sergi turları, çocuklarla gerçekleştirdikleri etkinlikleri vb. ile mekanları canlı tutmayı ve ziyaretçi çekmeyi başarıyorlar.

15. İstanbul Bienali’nde Kemang Wa Lehulere’nin 2017 “Kuşların Konferansı” isimli çalışması

Peki bu sanat kurumlarının çevreleri ile ilişkileri ne durumda?

Komşuları ve yakın çevrelerindeki bireylerin yanında, içinde yer aldıkları kentin insanı ile iletişim kurmayı başarmaları da mimari özellikleri kadar önemli. Bu yapıların çevrelerine olan etkisi açıldıkları günden beri tartışılmakta. Gerek ekonomik, gerekse sosyal düzeyde bulundukları bölgeyi kalkındıran bu kurumlar; çeşitli araştırmalarla da incelenmekte. Gözle görülür biçimde bu mekanların çevrelerinde beliren oteller, kafe ve restoranlar, dükkanlar ile yerel belediyeler tarafından yeniden düzenlenen kamusal alanlar, bu sanat kurumlarının çevrelerinde yarattığı dönüşümün neticeleri.

15. İstanbul Bienali’nde Alper Aydın’ın 2017 “D8M” isimli projesi

Locum Destination tarafından yayınlanan Transforming the Thames (Thames’i Dönüştürmek) adlı incelemede, “Tate Modern’in büyük bir ses getirerek açıldığı ve yalnızca pozitif toplumsal ve medya reaksiyonuyla karşılaştığı” belirtiliyor. Her ne kadar günümüzde, yeni açılan bölümü komşuları ile arasında çeşitli sorunlar yaratmış olsa da; aynı incelemede belirtildiğine göre Tate Modern, “Ticari anlamda başarılı olmanın yanı sıra, sadece ilk altı ayında 2.9 milyon ziyaretçi ağırlayarak, yerel yönetim tarafından yürütülen, bu bölgenin sosyal katılımcı ekonomik dönüşümüne dair planlara katkıda bulunabilmiştir”. (2001) Bu başarıda kuşkusuz medyanın, reklam faaliyetlerinin, planlama ve sergi politikalarının, mimari yatırımın, kadronun ve yerel yönetim desteğinin katkısı büyük.

Diğer yandan Baltimore çıkışlı bir Amerikan zinciri olarak adlandırılabilecek Guggenheim’ın Bilbao’daki “şubesinin” başarısı (ya da başarısızlığı) muhakkak açılmadan önce tüm dünyada merak konusu olmuştur. Var olan bir markanın yarattığı beklentinin altından “Bu müzeyi özellikle ilginç kılan onun – büyüleyici mimari, büyük bir koleksiyon ve dünya çapında devasa tanıtım çalışmalarına bağlı olarak – inanılmaz başarısı, onu muhtemelen diğer projeler için bir örnek haline getirecektir” (Smyth 1994) ve benzeri olumlu yorumlarla kalkmayı başardı.

İstanbul Modern’in hem İstanbul hem de Türkiye çapındaki başarısının ardında; kendi kadrosu tarafından yürütülen sanat politikası, tanıtım çalışmaları, üyelik programları ve mimarisiyle birlikte Eczacıbaşı ve İKSV desteğinin de önemi büyük.